Η παραποίηση της ανθρωπολογίας του Σοφοκλή στο Δημοτικό Σχολείο.

Στο γ΄ τεύχος του βιβλίου «Γλώσσα» της Δ΄ τάξης Δημοτικού περιλαμβάνεται η ενότητα 14, υπό τον τίτλο «Το ανθρώπινο θαύμα». Θέμα της είναι τα μεγάλα τεχνολογικά επιτεύγματα του ανθρώπου στις μέρες μας. Η ενότητα αρθρώνεται σε τέσσερις υποενότητες. Η πρώτη εξ αυτών, που επιγράφεται «Ύμνος στον άνθρωπο», περιέχει εκτενές απόσπασμα από ένα χορικό της ‘‘Αντιγόνης’’ του Σοφοκλή. Το Βιβλίο του Δασκάλου (ΒτΔ) της Δ΄ τάξης, γράφει πως «πρόκειται για έναν ύμνο στην ανθρώπινη ‘‘δεινότητα’’, στη δύναμη και το μεγαλείο του ανθρώπου». (ΒτΔ, σελ. 48)

Το θέμα είναι μεγάλης παιδαγωγικής σημασίας. Δυστυχώς, όμως, το εξαίρετο κείμενο του Σοφοκλή παραποιείται κι ευνουχίζεται στο σχολικό βιβλίο. Αυτό δεν γίνεται για πρώτη φορά: Επί τρεις, τουλάχιστον, δεκαετίες ο στοχασμός του μεγάλου τραγικού ποιητή -που αντιπροσωπεύει το πνεύμα της κλασικής Αθήνας- (Δημάρατος 1975, σελ. 23) διδάσκεται παραποιημένος μέχρις αντιστροφής στους μαθητές του Δημοτικού. (Κορκόβελος 2006, σελ. 40 – 54).

Ιδού το χορικό, όπως περιλαμβάνεται στο βιβλίο της Δ΄ Δημοτικού:



«Πολλά είναι τα θαυμαστά,

μα τίποτα πιο θαυμαστό από τον άνθρωπο.

Αυτός περνά και πέρα από τον τρικυμισμένο άσπρο πόντο

με τις φουρτούνες του νοτιά,

διασχίζοντας τα κύματα που σηκώνονται ψηλά

κι από παντού τον δέρνουν.

Και την υπέρτατη θεά, τη Γη,

την άφθαρτη κι ακούραστη αυτός καταπονεί

οργώνοντας χρόνο το χρόνο με αλέτρια

πάνω κάτω που τα σέρνουν τ’ άλογά του.



Και των ελαφρόμυαλων πουλιών τη γενιά

με βρόχια παγιδεύει και κοπάδια αγριμιών,

και τα θαλάσσια θρέμματα στο πέλαγος,

όλα ο πολυμήχανος ο άνθρωπος

τα πιάνει με δίχτυα από πλεχτά σχοινιά.

Και τ’ άγρια θηρία που τριγυρίζουν στα βουνά

με παγίδες τα δαμάζει,

και τ’ άλογο με την πυκνή τη χαίτη τιθασεύει

στον τράχηλο περνώντας του ζυγό,

καθώς και τον βουνίσιο ταύρο τον αδάμαστο.

Βρήκε ακόμα και τη γλώσσα να μιλεί

και ιδέες υψηλές και νόμους

για την καλή διακυβέρνηση των πόλεων,

και πώς να φυλάγεται τη νύχτα στο ύπαιθρο

από της παγωνιάς τις προσβολές

και της φοβερής νεροσυρμής, ο τετραπέρατος.

Απροετοίμαστος σε τίποτα δεν έρχεται

που μέλλει να συμβεί.

Τον Άδη μόνο δεν θα μπορέσει να ξεφύγει

φάρμακα όμως έχει επινοήσει,

για να γλιτώνει από τις αγιάτρευτες αρρώστιες.

(Γλώσσα, τ. γ΄ σελ. 50, 51 μετάφρ. Γερ. Μαρκαντωνάτος)



Τα σφάλματα που λαμβάνουν χώρα εδώ είναι τα ακόλουθα:



α) Ενώ το χορικό αποτελείται από τέσσερις στροφές συνολικά, στο σχολικό εγχειρίδιο παρατίθενται μόνο οι τρεις πρώτες! Για την ύπαρξη της τέταρτης στροφής δεν γίνεται καμία απολύτως νύξη! Συμβαίνει, όμως, αυτή να αποτελεί το νοηματικό κέντρο όλου του χορικού! «Το νόημά του –στην ουσία το νόημα όλης της Αντιγόνης- βρίσκεται στην κατάληξή του (364-375) που το συνδέει με τις ύψιστες σημασίες που διακυβεύονται μέσα σ’ αυτήν την τραγωδία», σημειώνει ο Κ. Καστοριάδης. (1993, σελ.23).

Αυτό τονίζει και ο C.M.Bowra: «Τα τρία πρώτα μέρη αποτελούν μόνο πρόλογο στο τέταρτο μέρος (…) Η ουσία του χορικού βρίσκεται στο εμφατικό συμπέρασμά του». (1993, σελ.38).

Χωρίς την τέταρτη στροφή, το νόημα του χορικού ακρωτηριάζεται και κυριολεκτικά παραποιείται.



Η κομμένη τέταρτη στροφή έχει ως εξής:



«Τέχνες μαστορικές σοφίστηκε

που δεν τις βάζει ο νους,

κι όμως μια στο καλό, μια στο κακό κυλάει.

όποιος κρατεί τον ανθρώπινο νόμο

και του θεού το δίκιο, που όρκος το δένει φρικτός,

πολίτης . αλήτης και φυγάς,

όποιος κλωσάει τ’ άδικο, μακάρι και μ’ αποκοτιά,

ποτέ σε τράπεζα κοινή

ποτέ μου βούληση κοινή

με κείνον που τέτοια τολμάει»

(1994, στ.365-375, μετάφρ. Κ. Γεωργουσόπουλου)



Με τούτη τη στροφή ολοκληρώνεται το χορικό και πληρούται η σκέψη του ποιητή, θέτοντας τα πράγματα σε πολύ διαφορετική βάση και προοπτική, απ’ αυτήν του σχολικού βιβλίου και του ΒτΔ.



β) Το δεύτερο ατόπημα αφορά στην ανακριβή μετάφραση του πρώτου διστίχου!

Ο Σοφοκλής λέει:



«Πολλά τα δεινά κουδέν

ανθρώπου δεινότερον πέλει»

(στ.332-333)



Οι πιο πολλές μεταφράσεις διαγιγνώσκουν εδώ ένα μονοσήμαντο θαυμασμό: «Πολλά είναι τα θαυμαστά, μα τίποτα πιο θαυμαστό από τον άνθρωπο.»! Το νεοελληνικό γλωσσικό αισθητήριο, όμως, μάς ειδοποιεί πως κάτι άλλο λέει ο τραγικός ποιητής, κάτι που θυμίζει το λαϊκό μας γνωμικό: «Το θεριό του κόσμου είν’ ο άνθρωπος» (Μπαρακλής, 1989).

Ιδού ορισμένα τεκμήρια που πιστοποιούν πως η σχολική (κι όχι μόνο) απόδοση παραποιεί καίρια το νόημα του διστίχου:

§ Η λέξη "δεινός" στα λεξικά της αρχαίας ελληνικής γλώσσας αποδίδεται κυρίως αρνητικά: Δεινός = φοβερός, τρομερός, φρικτός, άγριος, σκληρός, επικίνδυνος! Ενίοτε προσλαμβάνει και ηπιότερες ή θετικές σημασίες: ισχυρός, παράδοξος, έμπειρος, θαυμαστός. (Liddell&Scott, Ακαδημία Αθηνών 1988, Δημητράκος, Σταματάκος 1994)

§ Από την επισκόπηση του συνολικού έργου του Σοφοκλή μέσω τριών διαφορετικών μεταφράσεων (των εκδόσεων Κάκτος, Εστία, Πάπυρος), προκύπτει πως, πλην μιας ιδιάζουσας περίπτωσης, μόνο σε τούτο το δίστιχο, η λέξη "δεινός" μεταφράζεται ως "θαυμαστός"! Το γεγονός, προφανώς, οφείλεται στις ιδεολογικές επιδράσεις του ουμανισμού.1 Ωστόσο, όπως σημειώνει ο R. Dodds, «ο Σοφοκλής δεν ήταν ανθρωπιστής (σ.σ. ουμανιστής)» (2000, σελ.23).

Αποφασιστικές διευκρινίσεις για τη σημασία του όρου αυτού προσφέρουν ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης:

§ Ο Πλάτων στο διάλογο "Πρωταγόρας" προβάλλει την άποψη του Πρόδικου πως «το "δεινός" σημαίνει κακός. Κανείς λοιπόν δε λέει ποτέ "δεινού πλούτου" και "δεινής ειρήνης" , αλλά "δεινής αρρώστιας" και "δεινής φτώχειας" με τη σκέψη πως το δεινό είναι κακό» (341 α, β). Στην πορεία του διαλόγου ο Σωκράτης αποφαίνεται: «Κανείς βέβαια δεν πηγαίνει προς αυτά που θεωρεί " δεινά" (359d).

Στο "Λάχη" δηλώνει : «Εμείς δεινά θεωρούμε όσα προκαλούν φόβο ("δέος")»! (198b).

Στον "Θεαίτητο" ο Πλάτων αναφέρει πως όσοι ακολουθούν το άθεο και αθλιότατο υπόδειγμα ζωής, εφόσον δεν απαλλάσσονται απ’ τη "δεινότητά" τους, θα παραμένουν, ενόσω ζουν, κακοί σύντροφοι κακών, όντας φαύλοι και πανούργοι ("ως δεινοί και πανούργοι") . Η αληθινή "δεινότης" του ανθρώπου έγκειται στο να γίνεται δίκαιος και να τείνει να εξομοιωθεί προς το θεό. (176c-177b)

§ Ο Αριστοτέλης στα "Μεγάλα Ηθικά" γράφει: «Ο "δεινός" και ο φρόνιμος είναι διαφορετικοί. Αναφέρονται στα ίδια πράγματα, αλλά ο ένας κάνει αυτό που πρέπει, ενώ ο άλλος όχι» (1204α ,12-18)

Στα "Ηθικά Νικομάχεια" τονίζει πως "δεινότης" είναι η δύναμη με την οποία δύναται κάποιος να πράττει όσα συντείνουν στην επιτυχία ενός σκοπού και να τον επιτυγχάνει. Και αν μεν ο σκοπός είναι καλός είναι επαινετή (η δεινότης), αν είναι κακός, είναι πανουργία. Γι’ αυτό λέμε πως και οι φρόνιμοι και οι πανούργοι είναι "δεινοί" . (1144α 26-32 )

Από τα παραπάνω συνάγεται πως "δεινός" είναι ο άνθρωπος που προκαλεί δέος . αυτός που με την επιβλητικότητα και την περίνοιά του κατορθώνει να στρέφει τις καταστάσεις σε όφελός του! Η "δεινότης" διίσταται προς τη φρόνηση, στο μέτρο που «ο δεινός κάνει χρήση και κατάχρηση της δυνάμεώς του χωρίς καμία ηθική μέριμνα» (Γκάνταμερ, 1996).

Έτσι, το πραγματικό νόημα του δίστιχου της Αντιγόνης αποδίδει με ακρίβεια η εναργής μετάφραση του Κώστα Γεωργουσόπουλου:



«Πολλά γεννούν το δέος.

το μέγα δέος ο άνθρωπος γεννά».



Είναι πολύ διαφορετικό να γεννά κάποιος το μέγα δέος, από το να προκαλεί το μέγιστο θαυμασμό!



γ) Το τρίτο ατόπημα είναι καρπός των δύο προηγουμένων και αφορά την εσφαλμένη ερμηνευτική προσέγγιση και κατανόηση του κειμένου, την οποία υποδεικνύει το Βιβλίο του Δασκάλου:

«Πρόκειται για έναν ύμνο στην ανθρώπινη ‘‘δεινότητα’’, στη δύναμη και το μεγαλείο του ανθρώπου. Ο άνθρωπος κυριάρχησε σε στεριά και θάλασσα, καθυπόταξε όλα τα ζωντανά πλάσματα που κατοικούν στον αέρα, στη γη και στη θάλασσα, ανακάλυψε το υπέρτατο όργανο επικοινωνίας που είναι η γλώσσα, ίδρυσε πόλεις και επινόησε φάρμακα για να θεραπεύσει τις αρρώστιες». (Βλ. σελ. 48)

Τα ανωτέρω απηχούν το πνεύμα της Νεωτερικότητας, όμως αφίστανται ριζικά από το πνεύμα του Σοφοκλή. Ο Albin Lesky εξηγεί με εμβρίθεια τι στ’ αλήθεια υποστηρίζει ο τραγικός μας ποιητής:

«Αυτό που λέγεται εδώ για τον άνθρωπο αναφέρεται στην δίχως όρια δύναμή του, ταυτόχρονα όμως γίνεται λόγος για τη φρίκη, την αγωνία, το φόβο, που συνδέονται με αυτή την τερατώδη παντοδυναμία, που εκτείνεται σε όλα τα πεδία. Ο άνθρωπος κατόρθωσε να δαμάσει τα άγρια ζώα, να αντιμετωπίσει τις δυνάμεις της φύσης, έκανε κτήμα του τον έναρθρο λόγο, ακόμη και η ικανότητά του να θεμελιώσει κοινωνική ζωή μνημονεύεται στα ίδια συμφραζόμενα. Και ωστόσο, πάνω από όλα αυτά υπάρχει ένα αμετακίνητο όριο: οι νόμοι της πατρικής γης και η ένορκη δίκη των θεών. Ανάλογα με τη στάση του απέναντι σ’ αυτά κρίνεται η αξία ή η απαξία του ανθρώπου» (1987,σελ.329).

Αντίστοιχη είναι και η ερμηνευτική προσέγγιση του C. M. Bowra:

«Αυτό το περίφημο χορικό για τον άνθρωπο (…) δεν είναι ένας εγκωμιαστικός ύμνος στη δύναμη του άνθρώπου, αλλά κάτι πιο πολύπλοκο και πιο στενά δεμένο με το έργο (…). Ο άνθρωπος είναι "παράξενος" (σ.σ. δεινός) γιατί έχει μέσα του δυνατότητες για το καλό και για το κακό, για την τάξη και για την καταστροφή. Η μόνη πραγματική προστασία απ’ τις αποκλίσεις είναι η επιβολή των νόμων που (…) έχουν καθαγιαστεί με θεϊκή επιδοκιμασία (…) Ο βασικός κίνδυνος προέρχεται από την υπεροπτική τόλμη» (1993, σελ. 38-40).


Συνέπειες της εσφαλμένης προσέγγισης



1. Κατά τη σχολική εκδοχή ο άνθρωπος αξιολογείται από το Σοφοκλή ως θαυμαστός, σχεδόν αποκλειστικά χάρη στην ισχύ του, μα ουδόλως από το ήθος και την ευπραξία του. Η ηθική διάσταση του ανθρώπου καταποντίζεται, ως άσχετη προς τη μεγαλοσύνη του και την κοινωνική του πρόοδο!

Δεν είναι, όμως, αυτό που διακηρύσσει ο ποιητής στο χορικό της Αντιγόνης. Εκείνο που λέει, είναι ότι «οι άνθρωποι ενισχύονται και βελτιώνονται από το νόμο κι ο πολιτισμός στηρίζεται μ’ εμπιστοσύνη σ’ αυτόν, γιατί ο νόμος δημιουργεί μαζί με τον πολιτισμό τις ηθικές αξίες» (Bowra, 1993, σελ.39).

Ο Σοφοκλής το λέει πολύ καθαρά, και οι Lesky και Bowra το τονίζουν: Κριτήριο για την αξία του ανθρώπου είναι η στάση του απέναντι στον ανθρώπινο και το θεϊκό νόμο. Το κριτήριο, δηλαδή, είναι ηθικής τάξης.

Τα σχολικά βιβλία, όμως, εξωθούν μαθητές και δασκάλους να εξυμνούν τον χωρίς ηθικές προβάσεις άνθρωπο. Τους εξωθούν να καταφάσκουν τον δεινό άνθρωπο, που οργανώνει τη διάνοιά του και δρα με μοναδικό στόχο την προαγωγή της ισχύος του και την ικανοποίηση των υλικών του επιδιώξεων! Η τόλμη, η επινοητικότητα και η κατίσχυση επί της φύσης εκτοπίζουν και καθιστούν άνευ αξίας την αρετή, τη φρόνηση, την τήρηση του μέτρου, το ευ πράττειν!

Όμως, κατά το Σοφοκλή, μόνο όταν ο άνθρωπος εμφορείται από τις αρετές αυτές είναι σε θέση να οριοθετεί και να διασφαλίζει την οντολογική του δεινότητα από την ύβριν και την αμετρία, ώστε να προαγάγει αληθινά τον πολιτισμό.

Αυτό ακριβώς υπογραμμίζει ο τραγικός μας ποιητής σ’ ένα χορικό του "Οιδίποδος Τυράννου" :



« Κι αν κάποιος της υπεροψίας

το δρόμο ακολουθεί με λόγια κι έργα,

δίχως τη Δίκη να φοβάται

και στα όσια των θεών δε δείχνει σέβας

να τον αρπάξει μαύρη μοίρα

για το πανάθλιο θράσος του»

(στ. 883-8, μετ. Τ. Ρούσσος)



Και στον "Φιλοκτήτη" απευθύνει έκκληση και προειδοποίηση για εκείνους που υπερβαίνουν το μέτρο:



«Ω έργα των θεών,

ω δύστυχες γενιές των ανθρώπων

αν η ζωή σας ξεπέρασε το μέτρο»

(στ. 178-180, μετ. Τ. Ρούσος)



Οι κατευθυντήριοι άξονες που, κατά τον τραγικό μας ποιητή, οφείλει να υιοθετήσει ο άνθρωπος είναι το μέτρο, η αιδώς, η ευσέβεια, η αίσθηση του χρέους, η τήρηση του νόμου:



Χαρακτηριστικοί της πνευματικής παρακαταθήκης του Σοφοκλή είναι οι καταληκτικοί στίχοι της "Αντιγόνης":



«Μέγα καλό και πρώτο της ευτυχίας ,

η φρόνηση. κανείς δεν πρέπει ν’ ασεβεί

στη θεία τάξη . λόγια μεγάλα ξιπασιάς

με συμφορές μεγάλες πληρώνονται»

(στ. 1319-1323, μετάφρ. Κ. Γεωργουσόπουλος)



Η φρόνηση, κατά το Σοφοκλή, εδράζεται στην εναρμόνιση των λόγων και των έργων προς τους γραπτούς νόμους της πόλης και τους άγραφους, αιώνιους νόμους της θείας κοσμικής "δίκης", που εκδηλώνονται με την ευταξία και ευρυθμία της φύσης. Από τη συνύφανση αυτή εξαρτάται η ανθρώπινη ευημερία.

Κάθε άλλο, όμως, παρά αυτή την γνώση αποκομίζουν οι μαθητές της Δ΄ Δημοτικού διδασκόμενοι το χορικό της Αντιγόνης, με τον ακατάλληλο τρόπο που αυτό τους προσφέρεται .



2. Είδαμε ότι στο σχολικό εγχειρίδιο ο άνθρωπος προβάλλεται ως το υπέρτατο ον! «Τίποτα πιο θαυμαστό από τον άνθρωπο»!

Αν η μετάφραση αυτή είναι σωστή, ο Σοφοκλής εμφανίζεται να διακηρύσσει κάτι εξόχως βαρυσήμαντο: Στο μέτρο που και οι θεοί είναι θαυμαστοί, ο άνθρωπος είναι πιο θαυμαστός, πιο μεγαλειώδης και απ’ αυτούς!2

Τούτο σημαίνει πως εδώ ο Σοφοκλής ανατρέπει εκ θεμελίων «έναν από τους σημαντικότερους κανόνες της ελληνικής σωφροσύνης, η οποία αφορά τις σχέσεις με τους θεούς, πως ο άνθρωπος δε θα μπορούσε με οποιοδήποτε τρόπο, να αξιώσει να εξομοιωθεί με αυτούς». (Vernant, 1996, σελ.19) Στην πεποίθηση αυτήν εδράζονταν η επιθυμία των Ελλήνων, οι λόγοι και τα έργα τους να είναι σύμφωνα με τους θεούς. (Burkert, 1993, σελ.554).

Όμως όχι. Πρόκειται απλά για άλλη μια απόδειξη ότι βρισκόμαστε ενώπιον μιας μεταφραστικής αστοχίας.

Διότι πανθομολογούνταν η ευσέβεια του Σοφοκλή. Σύμφωνα με το βίο του, υπήρξε «θεοφιλής ως ουκ άλλος» (Lesky, 1987, σελ.450). Φαίνεται, μάλιστα, πως ήταν ένας από αυτούς που εισήγαγαν στην Αθήνα τη λατρεία του Ασκληπιού, για τον οποίο έγραψε και έναν παιάνα. Ο ίδιος διατηρούσε και ιερατικό αξίωμα. (Lesky, 1981, σελ. 392). Η άποψή που διατρέχει τα έργα του είναι πως απέναντι στο ύψος και το μεγαλείο του θείου ο άνθρωπος δεν είναι παρά ένα αδύναμο τίποτα! (Kroh, 1996, σελ. 425. Romilly 1997, σελ.114)

Το δηλώνει αυτό ρητά στον "Αίαντα", σε μια στιχομυθία, που διαμείβεται ανάμεσα στον Οδυσσέα και την Αθηνά:



«ΟΔΥΣΣΕΑΣ: Το βλέπω ξάστερα πως άλλο

τίποτα οι ζωντανοί δεν είμαστε, μονάχα

κούφιες σκιές, φαντάσματα κι αγέρας.

ΑΘΗΝΑ: Αυτά θωρώντας, να μη ξεστομίσεις

λόγο θρασύ για τους θεούς ποτέ σου»

(στ.125-8, μετ. Τ. Ρούσσος)



Η άποψη που διατυπώνεται εδώ, διατρέχει τον αρχαίο ελληνικό στοχασμό εν γένει, από τον Όμηρο και μετά3.

Η ανατροπή των παραδεγμένων ιεραρχικών σχέσεων ανάμεσα σε θεούς κι ανθρώπους θα ισοδυναμούσε με ριζική ανατροπή των όρων της αρχαίας ελληνικής θρησκείας και της ελληνικής αυτογνωσίας: Το περίφημο «γνώθι σαυτόν» που αναγράφονταν στο ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς είχε τούτο το νόημα: «Νιώσε ότι είσαι άνθρωπος, ότι ένα αγεφύρωτο χάσμα σε χωρίζει από τη θεότητα». (Snell, 1989, σελ.244)

Κι όμως! Ο πιστός στο πνεύμα τούτο ποιητής της φρόνησης και του μέτρου εμφανίζεται στα βιβλία του δημοτικού να διακηρύσσει ιδέες αλλότριες, ότι ο άνθρωπος είναι το υπέρτατο και το πλέον θαυμαστό ον, που ίσταται πάνω κι απ’ τους Θεούς!



3. Μαθητές και δάσκαλοι γαλουχούνται με την άποψη πως ο Σοφοκλής θαύμασε στον άνθρωπο πρωτίστως την ικανότητα να κυριαρχεί πάνω στη φύση. Πως αντίκρισε τις σχέσεις ανθρώπου – φύσης ως σχέσεις αντιπαλότητας, κατοχής και ισχύος. Πως είδε την ανθρώπινη ευημερία μονοσήμαντα να εξαρτάται και να συμβαδίζει με την κατίσχυση επί της φύσης. πως ύμνησε την κυριαρχικότητα αυτή ανάγοντάς τη σε θεμελιώδες κριτήριο της οντολογικής καταξίωσης του ανθρώπου!

Ο τραγικός ποιητής προβάλλεται έτσι ως αυθεντικός προάγγελος του Ντεκάρτ, στον ευαγγελισμό του «να γίνουμε κυρίαρχοι και κάτοχοι της φύσης»! (Descartes, σελ. 62).

Μα αντιθέτως: Στην κυριαρχική τάση του ανθρώπου ο Σοφοκλής εντοπίζει μια ροπή προς την ύβριν, «που τον οδηγεί να θέσει σε κίνδυνο το σύνολο των σχέσεων που συγκροτούν τον κόσμο που του ανήκει» (Παπαϊωάννου, 1992, σελ. 43-44). Με δέος αντικρίζει τις «ένσκοπες ανθρώπινες δραστηριότητες οι οποίες βιάζουν τη φύση» (Arendt, 1996, σελ. 73), καθώς με την αποκοτιά του διατρέχει τον κίνδυνο να στρέψει την ισχύ της εναντίον του (Dodds, 2000, σελ.23)

Την ανησυχία αυτή (στην οποία, όντως, ενυπάρχει και θαυμασμός) για την ανθρώπινη δεινότητα, τη συμμερίζονταν ευρέως οι αρχαίοι Έλληνες (Schmidt, 1901, σελ.104).

Η άποψη του Σοφοκλή είναι ότι «τα τεχνικά επιτεύγματα είναι ουδέτερα: μπορούν να οδηγήσουν τον άνθρωπο στο κακό, όπως και στο καλό. Το ουσιώδες είναι να τηρεί κανείς τους νόμους και να ενεργεί δίκαια» (Guthrie, 1991, σελ.89). Εκείνο που, κατά τον τραγικό ποιητή προέχει, είναι η τιθάσευση της οντολογικής δεινότητας του ανθρώπου, μέσω της φρόνησης, του μέτρου, της τήρησης του νόμου!

Στο έργο του η φύση προβάλλει ως έκφραση της θείας τάξης, προς την οποία ο άνθρωπος οφείλει να εναρμονίζει την ύπαρξή του. Απηχεί εδώ την άποψη του Ηρακλείτου - του ανθρώπου που τον βοήθησε να διαμορφώσει το πνεύμα του (Webster, 1996, σελ.68) - πως «σωστά να φρονεί κανείς είναι η πιο μεγάλη αρετή και σοφία την αλήθεια να λέγει και να πράττει σύμφωνα με τη φύση εισακούοντάς την» (απ. 112)


Επίλογος



Ο Σοφοκλής προβάλλει ως ιδεώδες τον άνθρωπο εκείνο, που μεταξύ θείου και ανθρώπινου νόμου, φύσης και φρόνησης συνάπτει ένα δεσμό αδιάρρηκτο, ως θεμέλιο του καλού. Τη φύση την εννοούσε κι αυτός, όπως εν γένει οι αρχαίοι Έλληνες: «ως τελειότητα που δεν μπορεί να κατασκευάζεται ούτε από τους θεούς ούτε από τους ανθρώπους αλλά υφίσταται "αφ’ εαυτής"» (Gigon, 1991, σελ.167)

Με την πνευματική του παρακαταθήκη ο τραγικός μας ποιητής δρομολογεί αφετηριακά και ενισχύει σύγχρονα πνευματικά ρεύματα, που προωθούν απόψεις σαν την ακόλουθη:

«Ο άνθρωπος πρέπει να ξαναμάθει τους γήινους στόχους και να αρνηθεί το ψεύτικο άπειρο της τεχνολογικής παντοδυναμίας, της πνευματικής παντοδυναμίας, την ίδια του την προσδοκία για παντοδυναμία, για να αποκαλυφθεί μπροστά στο αληθινό άπειρο που είναι άφατο και ασύλληπτο. Οι τεχνικές του δυνατότητες, η σκέψη του, η συνείδησή του, πρέπει από ’δω κι εμπρός να αφιερωθούν όχι στο να κυριαρχήσει αλλά στο να τακτοποιήσει, βελτιώσει, κατανοήσει». (Μorin, 1993, σελ.228).



Ο Σοφοκλής έχει σημαντικά πράγματα να διδάξει στους μαθητές μας του Δημοτικού (και όχι μόνο) σχετικά με τον άνθρωπο, την τεχνική, τους κινδύνους που εγκυμονεί η ανθρώπινη δεινότης, τη σημασία του μέτρου, της φρόνησης και της αυτογνωσίας.

Αρκεί να διδάσκεται σωστά.


………………………… … ………………………


Παραπομπές



1) Κατά τον Εντγκάρ Μορέν «Ο ανθρωπισμός είναι η φιλοσοφία ενός ανθρώπου (που) είναι υποκείμενο μέσα σ’ ένα κόσμο αντικειμένων, είναι κυρίαρχος πάνω σ’ έναν κόσμο υπηκόων» (Morin, 2000, σελ.18).

2) Ο Καστοριάδης επισημαίνει: «Ο Σοφοκλής δεν περιορίζει το ουδέν στη φύση. Λέει απολύτως: ουδέν. Ουδέν : ούτε λοιπόν και οι θεοί» (Καστοριάδης,1993, σελ.27)

3) α) Ομήρου Οδύσσεια: «Πλάσμα κανένα από τον άνθρωπο πιο αδύναμο δεν είναι άλλο στη γης, απ’ όσα πάνω της σαλεύουν κι ανασαίνουν». (ραψωδία σ, 130-1, μετ. Ν. Καζαντζάκης - Ι. Κακριδής)

β) Ηράκλειτος: «Ο πιο σοφός απ’ τους ανθρώπους, απέναντι στο θεό, πίθηκος». (απ. 83)

γ) Αριστοτέλης: «και γαρ ανθρώπου άλλα πολύ θειότερα την φύσιν». (Ηθικά Νικομάχεια 1141 α 39)

4) Σημαντική είναι εν προκειμένω η παρατήρηση του H. Skolimowski: «Η μεταβολή στην αντίληψή μας για την ισχύ δεν έγινε στην Αναγέννηση, αλλά σημειώθηκε πολύ αργότερα και ήταν αποτέλεσμα μιας ευρύτερης ιδεολογικής και κοσμολογικής αλλαγής, που η ουσία της ήταν η εξής: ο δυτικός άνθρωπος άρχισε να βλέπει σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό το σύμπαν σαν ένα μηχανιστικό και ετερόκλητο σύμφυρμα , που μπορεί να υποταχθεί με τη βοήθεια μιας ικανής και ισχυρής τεχνολογίας για να αποκτήσει ο άνθρωπος το αίσθημα της προσωπικής ασφάλειας και άνεσης, καθώς και την αίσθηση της μεγαλουργίας (…) Η αλλαγή στην αντίληψή μας για την ισχύ αντιπροσωπεύει μια αλλαγή στην αντίληψή μας για την ανθρώπινη φύση» (1984, σελ7)


Βιβλιογραφία



Ακαδημία Αθηνών (1994). Λεξικόν της Προσωκρατικής φιλοσοφίας,

τ. Α΄, Β΄.

Αριστοτέλης: Ηθικά Μεγάλα, μεταφρ. ομάδα Κάκτου, Κάκτος 1993.

Αριστοτέλης:Ηθικά Νικομάχεια, μετάφρ. Α. Δαλέζιου, Πάπυρος 1975.

Γρυπάρη Ι.(χ.χ.).Οι τραγωδίες του Σοφοκλέους, τ. Α΄ Β΄, Εστία.

Δημάρατος Β. (1975) « Ο βίος του Σοφοκλέους», στο: Σοφοκλέους

Τραγωδίαι, Πάπυρος, 23-25.

Δημητράκος Δ.(χ.χ.). Μέγα Λεξικόν όλης της Ελληνικής Γλώσσης, τ. Δ΄. Δομή Α.Ε.

"Η Γλώσσα μου" της Δ΄ Δημοτικού, γ΄ τεύχος, ΟΕΔΒ, 2008, 7-12

Ηράκλειτος, απ. 83, απ. 112 (μετάφρ. Κ. Μιχαηλίδης).

Καστοριάδης Κ.(1993) Ανθρωπολογία ,πολιτική φιλοσοφία , Ύψιλον (σελ.11-33).

Κορκόβελος Χρήστος (2006) «Η παντεχνεία του ανθρώπου» στο βιβλίο Η Γλώσσα μου της ΣΤ΄ Δημοτικού – Ανθρωπολογικές, ηθικές και οικολογικές διαστάσεις ενός διδακτικού σφάλματος, Παιδαγωγική Επιθεώρηση, τ. 41 / 2006.

Μιχαηλίδης Κ. (χ.χ.) Οι προσωκρατικοί, Χριστάκης, 47-68.

Μπαρακλής Χ.(1989) Γνωμικά και παροιμίες, Εστία (5η έκδοση).

Γλώσσα Δ΄ Δημοτικού, Βιβλίο του Δασκάλου, , ΟΕΔΒ, σελ. 110.

Oμήρου Οδύσσεια, μετάφρ. Ν. Καζαντζάκη – Ι. Θ. Κακριδή, Εστία, 1986 (βλ. ραψωδία σ, στ.130-1).

Παπαιωάννου Κ. (1992). Η αποθέωση της ιστορίας, μετάφρ. Σπύρος Κακουριώτης, Εναλλακτικές Εκδόσεις σελ. 29-67.

Πλάτων. Θεαίτητος, μετάφρ.Δ. Κολοκόντες, Κάκτος, 1993.

Πλάτων. Λάχης, μετάφρ. Β. Τατάκης, Αθήνα, Ι. Ζαχαρόπουλος (χ.χ.)

Πλάτων. Πρωταγόρας, μετάφρ. Ορ. Περδικίδης, Κάκτος, 1993.

Σοφοκλέους Τραγωδίαι, μετάφρ. Β. Δημάρατου, Αλ. Γαληνού, Κ Φωτιάδου, Δ. Ρηγοπούλου, Δ. Λύκα, Γ. Σπαταλά, Πάπυρος 1975.

Σοφοκλής: Αντιγόνη, μετάφρ. Κ. Γεωργουσόπουλος, Κάκτος 1994.

Σοφοκλής: Ηλέκτρα, μετάφρ. Κ. Γεωργουσόπουλος, Κάκτος 1992.

Σοφοκλής: Οιδίπους επί Κολωνώ, μετάφρ. Π. Γιαννακόπουλος, Κάκτος 1993.

Σοφοκλής: Τραχίνιαι, μετάφρ. , Τ. Ρούσσος, Κάκτος 1992.

Σοφοκλής: Φιλοκτήτης, μετάφρ. Τ. Ρούσσος, Κάκτος 1991.

Σταματάκος Ι.(1994). Λεξικόν της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσης, Βιβλιοπρομηθευτική.

Arendt H. (1996). Μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, μετάφρ. Φ. Σιατίτσας, Λεβιάθαν, 69-103.

Bowra C.M.(1993). Οι τραγωδίες του Σοφοκλή, μετάφρ. Αικ. Τσοτάκου – Καρβέλη, Κώδικας (4η έκδοση) 9-79.

Burket W. (1993). Αρχαία Ελληνική Θρησκεία, μετάφρ. Ν. Μπεζαντάκος - Α. Αβαγιανού, Καρδαμίτσας, 547-562.

Descartes R.(x.x.). Λόγος περί μεθόδου, μετάφρ. Janis Lo Skokko, Αναγνωστίδης, 61-77.

Dodds R.(2000). Εισαγωγή, στο βιβλίο: Η ιδέα της προόδου στην κλασική αρχαιότητα, μετάφρ. Γ. Τραϊανός, Εξάντας, 11-51.

Gadamer H.G.(1998). Το πρόβλημα της ιστορικής συνείδησης, μετάφρ. Αντώνη Ζέρβα, Ίνδικτος, 87-105.

Gigon O.(1991). Βασικά προβλήματα της αρχαίας φιλοσοφίας, μετάφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Γνώση, 161-168.

Guthrie W.K.C.(1991) Οι Σοφιστές, μετάφρ. Δ. Τσεκουράκης, Μ.Ι.Ε.Τ. 86-108.

Kroh P.(1996). Λεξικό αρχαίων συγγραφέων Ελλήνων και Λατίνων, μετάφρ. Δ. Λυπουρλής, Λ. Τρομάρας, Θεσσαλονίκη, University Studio Press, 425-432.

Lesky A.(1987). Η τραγική ποίηση των αρχαίων Ελλήνων, τ. Α΄, μετάφρ. Ν. Χ. Χουρμουζιάδης, Μ.Ι.Ε.Τ, 281-456.

Lesky A.(1981) Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Λογοτεχνίας, μετάφρ. Αγ. Τσοπανάκη, Αφοι Κυριακίδη (5η έκδ.), 389-426.

Liddell&Scott (2006) Λεξικόν της Ελληνικής Γλώσσης, Πελεκάνος, τ. 2ος.

Morin Edgar - Kern A.B. (1993) Γη-Πατρίδα, μετάφρ. Κ. Πατέρα, Οδυσσέας, 225-234.

Romilly J.(1997). Αρχαία Ελληνική Τραγωδία, μετάφρ. Μίνα Καρδαμίτσα -Ψυχογιού, Καρδαμίτσας (2η έκδοση), 92-133.

Schmidt L.(1901) Η ηθική των αρχαίων Ελλήνων, τ. Β΄, μετάφρ.

Δ. Ολύμπιου, Σαββάλας, 104-126.

Skolimowski H.(1984) Οικοφιλοσοφία, μετάφρ. Δημ. Κούρτοβικ,

Κάλβος, 120-156.

Snell B.(1989). Η ανακάλυψη του πνεύματος, μετάφρ. Δανιήλ Ι. Ιακώβ, Μ.Ι.Ε.Τ, 217-256.

Vernant J.P.(1996). Εισαγωγή στο συλλογικό τόμο: Ο Έλληνας άνθρωπος, μετάφρ. Χ. Τασάκος, Ελληνικά Γράμματα, β΄ έκδ. σελ. 11-45.

Webster T.B.L (1996). Εισαγωγή στο Σοφοκλή, μετάφρ. Ι. Μπάρμπας, Βάνιας, 37-73.



Χρήστος Κορκόβελος

Ολοήμερες…. μεγαλοστομίες

«Οι νέοι κάνουν διάλογο, επικοινωνούν, αλλά με λόγια του αέρα. Τους δώσαμε το λόγο, χωρίς να τους δώσουμε τις λέξεις».

Ν. Πολονύ


«Το παιδί διαβάζει μόνο του, εμείς δεν έχουμε χρόνο, εργαζόμαστε και οι δύο. Το μόνο που προσέχουμε είναι ο χαρακτήρας του, κοιτάμε να είναι καλό παιδί. Έτσι δικαιολόγησαν κάποιοι γονείς την χαμηλή σχολική επίδοση του παιδιού τους. Αυτήν την απάντηση ψέλλισαν, για να δικαιολογήσουν την έλλειψη στοργής, την μοναχικότητα στην οποία έχουν καταδικάσει το παιδί τους. Υπάρχει ένα μεγάλο πρόβλημα, «εισαγόμενο» κι αυτό, στην ελληνική κοινωνία σήμερα: Τα παρατεταμένα ωράρια εργασίας των γονέων στερούν τα παιδιά από την πιο τρυφερή και συναισθηματική στιγμή της κοπιαστικής τους ημέρας: το γυρισμό στο σπίτι, την αγκαλιά της μητέρας, το χάδι του πατέρα. Το κράτος φρόντισε με τον θεσμό του ολοήμερου σχολείου και νηπιαγωγείου να επουλώσει το κοινωνικό αυτό πρόβλημα. Η κρατική όμως πρωτοβουλία, όπως και στην περίπτωση των «ΚΑΠΗ», ανακουφίζει τους εργαζόμενους γονείς, αλλά δεν αναπληρώνει την απαραίτητη γι’ αυτήν την ηλικία στοργή και αγάπη των γονέων. (Τι τραγικό! Η αποθέωση της υλικής ανέσεως και ευημερίας από την μια και η εξαντλητική, από την άλλη, προσπάθεια των ζευγαριών να βρουν «μια θέση στον ήλιο», μια θέση «απασχόλησης», άλλαξε ριζικά την όψη και τις παραδοσιακές συνήθειες της ελληνικής οικογένειας. Θύματα αθώα αυτής της νοοτροπίας τα παιδιά και οι γέροι γονείς, οι δυο πιο ευπαθείς συναισθηματικά ομάδες του κοινωνικού συνόλου. Η εγκατάλειψη όμως των γερόντων στην επαγγελματική φροντίδα των γηροκομείων, που ονομάζονται κατ’ ευφημισμόν οίκοι ευγηρίας ή γαλήνης, και η «ολοήμερη» παραμονή των παιδιών στο σχολείο, οδηγούν σε συναισθηματική και πνευματική απομόνωση. Την στοργή και την αγάπη όμως, το «δίδυμο» αυτό λίπασμα της ψυχικής υγείας, τις βρίσκεις μόνον στην ζεστή οικογενειακή εστία). Διάβασα πρόσφατα σ’ ένα ένθετο της εφ. «Ελευθεροτυπία» μια συνέντευξη του υπουργού Παιδείας, όπου τόνιζε πως όραμά του είναι να γίνουν όλα τα σχολεία της Ελλάδος ολοήμερα, διότι... έτσι πράττει η «φωτισμένη» Δύση. (Ολοήμερο σχολείο σημαίνει αυτό που μας λέει η λέξη: σχολείο όλη την ημέρα, τα παιδιά θα φεύγουν από το σπίτι «όρθρου βαθέως» και θα επιστρέφουν στο σπίτι τους «κατά το ηλιοβασίλεμα»). Το μέτρο, όπως είπαμε, «λύνει» τα χέρια των γονέων που εργάζονται ως αργά το απόγευμα, «δένει» όμως τα παιδιά, τα στενοχωρεί, τα απογοητεύει, τα πικραίνει, γιατί στερούνται την λησμονημένη σήμερα «οικογενειακή θαλπωρή». (Ωραία λέξη! Παράγεται από το αρχαιοελληνικό ρήμα θάλλω που σημαίνει ανθίζω. Τα παιδιά είναι άνθη που ανθίζουν και «θάλλουν» μες στην θαλπωρή της οικογένειας). Έχω την εντύπωση πως αν εφαρμοστεί ο θεσμός τού ολοήμερου σχολείου θα οδηγηθούμε στα αποτρόπαια «σουηδικά» πρότυπα. Τα παιδιά των 18 ετών, όταν δηλαδή ενηλικιωθούν, εκπαραθυρώνονται από τους γονείς τους, αναζητούν άλλη στέγη ή -αν είναι δυνατόν- τους πληρώνουν ενοίκιο. Κι αυτή η σχέση, η απρόσωπη και αφύσικη, είναι απόρροια της αποξένωσης, της διάλυσης του οικογενειακού θεσμού, της συναισθηματικής εξαθλίωσης γονέων και παιδιών. Σήμερα με τις ξένες γλώσσες, με τα μπαλέτα, τα ωδεία, τα αθλήματα και την τηλεόραση, ο μόνος χρόνος που συναντιούνται γονείς και παιδιά είναι λίγο πριν από τον ύπνο, για να φιληθούν και να πουν «καληνύχτα». Αν επιστρέφουν από το σχολείο κατά τις πέντε, θα έχουμε συγκατοίκους και όχι οικογένεια. Η έλλειψη όμως του προτύπου που λέγεται πατέρας ή μητέρα θα κατασκευάσει τις εξαμβλωματικές προσωπικότητες που θα αποτελέσουν τις μέλλουσες γενιές. Όπως σημειώνει κάποιος ψυχολόγος: «Τα παιδιά μισούν τις συμβολικές ή τις πραγματικές πόρτες που τα κλείνουν έξω απ’ την ζωή των γονέων
τους». (Η συγγραφέας Γαλάτεια Γρηγοριάδου-Σουρέλη, η καλύτερη της παιδικής λογοτεχνίας, σ’ ένα κείμενό της για την οικογενειακή αγωγή λέει τα εξής θαυμάσια. «... ποιο παιδί φεύγει σήμερα για το σχολείο και κάποιος βρίσκεται πίσω του να το σταυρώσει και να του πει «νά ‘χεις την ευχή μου, η Παναγιά μαζί σου»; Ακόμα και από την ευχή μας έχουμε στερήσει τα παιδιά μας»). Έχουμε ως λαός το προνόμιο να είμαστε πίσω από τον λεγόμενο πολιτισμένο κόσμο. Λέω «προνόμιο», διότι έχουμε την δυνατότητα να επωφεληθούμε από τα λάθη του. Η διάλυση του οικογενειακού θεσμού στην Δύση (20% των γερόντων στα γηροκομεία, 50% των παιδιών μεγαλώνουν μ’ έναν γονέα) μας προσφέρει λαμπρή ευκαιρία για να σκεφτούμε με υπευθυνότητα όσα συνδέονται με την αγωγή και ανατροφή των παιδιών. Το να λέμε ότι δεν έχουμε χρόνο για τα παιδιά, πολύ απλά, σημαίνει ότι παραιτούμαστε από την γονική ευθύνη. «Στον κόσμο όμως ερχόμαστε για να δώσουμε και όχι για να πάρουμε». Το μόνο που θέλουν τα παιδιά, εξάλλου, είναι αγάπη, η οποία τα πάντα υπομένει και στέγει και ουδέποτε εκπίπτει».

Αυτά τα έγραφα το Νοέμβριο του 2002 (εφ. «Χρόνος» Κιλκίς), όταν, νομίζω, υπουργός Παιδείας ήταν ο κυρ- Πέτρος Ευθυμίου, ο οποίος ανήκει στο «νηπιαγωγείο» της Νέας Τάξης, σε σύγκριση με την τωρινή διαβιουπουργό που κατέχει διδακτορικό και επαγγέλλεται το Νέο Σχολείο.

Παρένθεση. Ένα από τα παράδοξα έως γελοιότητας, που συμβαίνουν σε τούτο το δύσμοιρο τόπο είναι και το εξής: όταν κάποιος επίδοξος κοσμοδιορθωτής θέλει να αποστασιοποιηθεί από αμαρτωλό παρελθόν, να υποδυθεί τον καινοτόμο, τον ανατροπέα των πάντων, δεν προχωρεί σε ριζικές αλλαγές, αλλά πρωτίστως, για εντυπωσιοθηρία, βαφτίζει τις προθέσεις του με το εύηχο επίθετο «νέος». Επικολλά το «νέος» στο εγχείρημα και αυτό θεωρείται ως περίπου επιτυχία. (π.χ. νέα Νέα Δημοκρατία). Η λέξη υποκαθιστά το έργο. Πώς το έλεγαν οι αρχαίοι; Καταντήσαμε «θεαταί λόγων και ακροαταί έργων». Ο λαός μας όμως λέει κάτι σοφότερο για όλους αυτούς τους σωτήρες και…φωστήρες. Ήθελε η κουκουβάγια να αλλάξει τη φωλιά της, «να μετακομίσει», γιατί γέμισε κουτσουλιές. Την βλέπει ένα άλλο πουλί και της λέει: «όπου και να πας τον κώλο σου θα τον πάρεις μαζί σου».

Διδάσκω σε σχολείο που επιλέχτηκε μεταξύ άλλων 800, για να λειτουργήσει από τη νέα χρονιά ως ολοήμερο. Το υποχρεωτικό πρόγραμμα για όλους τους μαθητές θα είναι από τις 8.00 έως τις 14.00. Τώρα πώς θα αντέχουν τα πρωτάκια σε καθημερινά επτάωρα, αυτό δεν μας εξηγείται, αρκεί που θα φοιτούν στο Νέο Σχολείο. Εισάγονται από την πρώτη δημοτικού τα Αγγλικά και οι, μεσσιανικής υφής, νέες τεχνολογίες. Έξοχα! Πριν ακόμη οι μαθητές ψηλαφήσουν τους μηχανισμούς της μητρικής τους γλώσσας, θα διδάσκονται και τη «δεύτερη επίσημη γλώσσα» του κράτους μας, όπως δήλωσε παλαιότερα η διαβιουπουργός. Να σημειωθεί και τούτο. Στην πέμπτη και έκτη Δημοτικού οι μαθητές θα διδάσκονται 5 ώρες εβδομαδιαίως ξένες γλώσσες και 7 ώρες την ελληνική. (Γιατί όχι μια ώρα αρχαία ελληνικά στην έκτη Δημοτικού, απλά κείμενα, για εξοικείωση; Λησμόνησα όμως ότι το Νέο Σχολείο, σύμφωνα με τις ολοήμερες μεγαλοστομίες, «γκρεμίζει τους τοίχους»… και καταστρέφει αδίστακτα τις εθνικές μας ρίζες.) Δόξη και τιμή εισέρχεται, εισβάλει από την πρώτη και ο υπολογιστής. Σχολείο – ΚΕΠ, μάθημα – ζάπινγκ, αποχαύνωση και αμάθεια.

Επαναλαμβάνω τα λόγια Γάλλου σοφού: «Ίσως το ερώτημα που πρέπει να μας απασχολεί δεν είναι σε τι κόσμο θ’ αφήσουμε τα παιδιά μας, αλλά τι παιδιά θ’ αφήσουμε σ’ αυτόν τον κόσμο».



Νατσιός Δημήτρης

δάσκαλος-Κιλκίς

Η ΧΑΜΕΝΗ ΤΙΜΗ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ

Ο Σημίτης έδωσε και πάλι τη βασική φόρμουλα για την ανθρωπολογική μετάλλαξη των Ελλήνων όταν είπε ότι το κύριο εμπόδιο στην ανάπτυξη ήταν η ιδιαιτερότητα των Ελλήνων.Να παρατηρήσουμε εδώ ότι δεν αναζήτησε την αιτία της "κακοδαιμονίας" μας σε κάποιο επιμέρους συστατικό στοιχείο της ελληνικής ταυτότητας (π.χ την Ορθοδοξία ή τον κοραϊσμό ή τον ραγιαδισμό, τον ατομικισμό κ.λ.π) το οποίο εξοβελίζοντας θα μπορούσαμε να ελπίσουμε σ΄ένα πιο θετικό μέλλον.

Όχι, ολάκερη η ιδιαιτερότητα των Ελλήνων, δηλαδή ό,τι συνιστά την ελληνικότητα αυτήν καθαυτήν μπηκε στο στόχαστρο του "εκσυγχρονιστικού" λόγου.Το στοίχημα ήταν οι έλληνες να πάψουν να είναι Έλληνες προκειμένου να ...προοδεύσουν.Η πρόοδος,η ανάπτυξη, ο εκσυγρονισμός ήταν ο προβαλλόμενος στόχος.Η ανθρωπολογικήμετάλλαξη των Ελλήνων, το μέσον για την επίτευξη του στόχου αυτού.

Απο την αρχή της διακυβέρνησης Σημίτη ως σήμερα η αποελληνοποίηση της Ελλάδος έγινε στην αρχή ψιθυριστά, αργότερα φωναχτά, αλλά πάντα με συνέπεια και αμείωτη ένταση.Το μεσοδιαστημα της κυβέρνησης των συντηρητικών δεν άλλαξε τίποτα στη ροή αυτή των πραγμάτων.Μάλιστα συνέτεινε,μπορεί να πεί κανείς, στην απρόσκοπτη λειτουργία του σχεδιασμού αποδόμησης του έθνους με το να ...

δεσμεύσει ένα πατριωτικό δυναμικό το οποίο, χωρίς τη χειραγώγηση των συντηρητικών, θα μπορούσε να είχε απειλήσει τους ανθελληνικούς σχεδιασμούς.Έτσι π.χ η εκδηλωθείσα αντίσταση του λαού στην παραποίηση της ιστορίας στα νεα σχολικά βιβλία των ετών 2006-2007 έσβησε πρόωρα μόλις η κυβέρνηση έκανε τον απλό ελιγμό να αποσύρει ένα και μόνο βιβλίο (απο τις εκατοντάδες) απο την κυκλοφορία και την αρμόδιο υπουργό απο την υπηρεσία.

Η μεθοδολογία της εθνοκτονίας με επιστημονική συνέπεια επικεντρώθηκε στους δύο κεντρικούς άξονες αναπαραγωγής μιας ανθρώπινης κοινωνίας,την παιδεία και την δημογραφία.Με άκρα μυστικότητα επετεύχθη η αλλαγή των περιεχομένων της σχολικής παιδείας και η ιδεολογική μετατόπιση της κατεστημένης ακαδημαϊκής και πολιτικής νομενκλατούρας, με τους συμπληρωματικούς στόχους να αμφισβητηθεί η ελληνικότητα αφενός και να γίνει αποδεκτός ως τετελεσμένο γεγονός ο εποικισμός της σκόπιμα αφύλακτης χώρας απο εκατομμύρια λαθρομετανάστες αφετέρου.Όπως ήταν προβλεπόμενο, η εισαγωγή σε μεγάλη κλίμακα των τελευταίων στα ελληνικά σχολεία θα έκανε επιτακτική πλέον και νόμιμη τη μετάλλαξη της εθνικής παιδείας σε πολυεθνική.(Η μαζική εισαγωγή λαθρομεταναστών στα ελληνικά σχολεία ήταν βεβαίως αντισυνταγματική εφόσον το Σύνταγμα καθορίζει ότι η παιδεία είναι δωρεάν και υποχρεωτική για όλους τους Έλληνες - αποκλείοντας έτσι τους μη Έλληνες.)Ταυτόχρονα θα παγίωνε την εθνογραφική αλλοίωση του ελληνικού πληθυσμού προσφέροντας "πατημα" για ην ελληνοποίηση των ξένων μόλις θα έφταναν στην ηλικία των 18 ετών.

Η ελληνοποίηση με τη συνακόλουθη αλλαγή του κώδικα ιθαγένειας έγινε τον Μάρτιο του 2010 απο την κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ ολοκληρώνοντας την προηγηθείσα νομιμοποίηση της ΝΔ του τέλους του 2008 (καθεστώς του "επι μακρόν διαμένοντος").

Η νεοταξική αριστερόστροφη προπαγάνδα για την καλλιέργεια οικειοφοβίας, δηλαδή απο μάκρυνσης απο την ελληνικότητα με τη συνακόλουθη απαίτηση να αλλοτριωθούμε αγκαλιάζοντας τον "Άλλο" ως "διαφορετικότητα",αποτελεί δυστυχώς χρόνια τώρα μια θλιβερή σταθερά της καθημερινότητας του Έλληνα. Είναι η ίδια προπαγάνδα που απαντάται ως γκράφιτι των Εξαρχείων, ως ανάλυση των ΜΜΕ και ως διδακτικό περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων.Συνοψίζεται στις παροτρύνσεις να μην είμαστε "ξενοφοβικοί" (παραβλέποντας ότι καθόλου δεν γνωρίζουμε τις προθέσεις του ξένου που μπήκε απο το παράθυρο),να μην είμαστε "ρατσιστές" (δηλαδή να αδιαφορήσουμε για τους προγόνους , το γένος και τη φυλή μας) και να μην είμαστε "εθνικιστές" (δηλαδή να παραιτηθούμε απο την αξίωση να έχουμε ως έθνος δικό μας κράτος - προστάτη ή ακόμα και απλώς να υπάρχουμε ως διακριτό έθνος ανάμεσα στα άλλα έθνη)Πρόκειται για προπαγάνδα επιστημονικής αποδόμησης η οποία συν τοις άλλοις κατασκευάζει ενοχικά σύνδρομα που αφορούν το ήθος και τις συλλογικές δράσεις του "κακού Έλληνα" μέσα στην ιστορία.Οι κατηγορίες είναι δανεισμένες απο το παλαιό και το νεώτερο ρεπερτόριο του ανθελληνισμού.Υποθέτω ότι η πλήρης εσωτερίκευσή τους οδηγεί στην απαξίωση του Έλληνα ως ανθρωπολογικού τύπου.

Αυτό στην γλώσσα των κομπιούτερ στο πλαίσιο μιας "κοινωνικής μηχανικής" ("social engineeering") θα σήμαινε ότι η φάση του "αποπρογραμματισμού" του ιστορικού υποκειμένου Έλλην περατώθηκε πλέον επιτυχώς και τώρα μπορεί να αρχίσει η αντίστροφη διαδικασία "αναπρογραμματισμού" του εκκενωθέντος απο κάθε ιστορική μνήμη ανθρώπινου πλάσματος με νέα περιεχόμενα.Με άλλα λογια, εκεί όπου ήδη επιτεύχθηκε η παραγωγή "γυμνού" ανθρώπου μπορεί να προχωρήσει η νέα εποχή στην πειραματική κατασκευή κάποιου νεοφανούς μιγαδικού πολιτισμικοφυλετικού ανθρωπολογικού τύπου στη νοτιοανατολική Ευρώπη (πρώην Ελλάδα).

Ίσως για την έναρξη του σχεδιαζόμενου αναπρογραμματισμού το υπουργείο Παιδείας μελετά επί του παρόντος (όπως ακούγεται) την εισαγωγή νέων σχολικών βιβλίων που θα αντικαταστήσουν τα υπάρχοντα που στόχο είχαν τον αποπρογραμματισμό.Ίσως ο αναπρογραμματισμός των - πρώην - Ελλήνων να είναι στη συνέχεια και η αποστολή των πολυαρίθμων ΜΚΟ ( Μή Κυβερνητικών Οργανώσεων) που η νέα κυβέρνηση δεν κατήργησε παρά τα υποτιθέμενα μέτρα περιορισμού των εξόδων στη σημερινή κρίση.

Αν επιμείνει κανείς στο ερώτημα ποιός θα είναι (επιτέλους) ο σχεδιαζόμενος απο τα κέντρα εξουσίας ανθρωπολογικός τύπος του μετα - Έλληνα θα βρεί ήδη σήμερα προτεινόμενες φαντασιακές ταυτότητες, οι οποίες ξαφνιάζουν με την αφέλεια που τις διακρίνει: "πολίτης μιας σύγχρονης ευρωπαϊκής πολυπολιτιστικής κοινωνίας" ή "πολίτης της Γης" ή απλώς "Άνθρωπος"...

Μια στοιχειώδης κριτική δείχνει ότι με τα ανοικονόμητα εκατομμύρια Αφρικανών, Ασιατών και Βαλκάνιων λαθρομεταναστών και τα συνεπακόλουθα προβλήματα της γκετοποίησης, της εγκληματικότητας, της επιδημιολογικής μόλυνσης (450.000 κρούσματα ηπατίτιδας στην Ελλάδα!-"Ελευθεροτυπία" 19 Μαϊου 2010) και γενικότερης επαπειλούμενης κατάρρευσης των ελληνικών υποδομών , η Ελλάδα αντί να πλησιάζει, αντιθέτως συνεχώς απομακρύνεται απο τον ευρωπαϊκό μέσο όρο ομοιάζοντας όλο και περοσσότερο με τριτοκοσμικό κρατικό μόρφωμα.Επίσης η κριτική δείχνει ότι δεν υπάρχουν διαβατήρια για "πολίτες της Γης" ούτε ελευθερία εγκατάστασης σε όποια μέρη του πλανήτη θα προσπαθήσουν να καταφύγουν άφρονες Έλληνες μετά την καταστροφή της πατρίδας τους.Τέλος "Άνθρωπος" χωρίς εθνοτικό,πολιτισμικό, θρησκευτικό, πολιτικό προσδιορισμό δεν υπάρχει, μόνο ο σκύλος , η γάτα και το όποιο ζώο είναι απλώς σκύλος και γάτα οπουδήποτε χωρίς περαιτέρω προσδιορισμό.

"Άνθρωπος" χωρίς ιδιαιτερότητα δεν είναι παρά ένα ζώο!Προφανώς τέτοια ζώα, τέτοια ανθρώπινα μηδενικά, βδελύγματα πάνω στο πρόσωπο της Γης, θα κατασκευάσουν οι σκοτεινοί κύριοι προγραμματιζόμενων εθνοκτονιών.

Πραγματικά αποφάσισαν λοιπόν οι Έλληνες, θα πεί κανείς, να απεμπολήσουν την ιδιαιτερότητά τους για να γίνουν πιο άνθρωποι ή πιο Ευρωπαίοι, τέλος πάντων για να εκσυγρονισθούν και να αναπτυχθούν όπως το ήθελε ο Σημίτης; Αν πιστέψει κανείς ότι αυτοί που δεχθηκαν να μεταλλαχθούν (και δεν ήσαν προς Θεού όλοι) το έπραξαν για ιδανιστικούς αποκλειστικά λόγους, απατάται σίιγουρα.Δεν ξέρει δηλαδή να διαβάζει το πραγματικό μήνυμα της εξουσίας ανάμεσα στις γραμμές των επισήμων διακηρύξεων.

Εδώ το μήνυμα ήταν ένα και μοναδικό:Ξεχάστε αυτά που πιστεύατε ως Έλληνες και εμείς σας εγγυώμεθα υψηλή κατανάλωση και ευημερία!Ως Έλληνες δεν έχετε μέλλον στην Ελλάδα, γιατί οι ανώτερες εξουσίες έχουν άλλα σχέδια γα την Ελλάδα! Ως απλές βιολογικές υπάρξεις όμως, αφημένες στα δικά μας χέρια να τις μορφώσουμε όπως καλύτερα ξέρουμε εμείς, επιτρέπουμε να επιβιώσετε και μάλιστα σε υψηλό επίπεδο.Όσοι τυχόν αρνηθούν και αντισταθούν θα αποκλεισθούν απο όλες τις απολαβές, κοινωνικές, επαγγελματικές, πολιτικές.Θα ζούν με τον φόβο του κράτους και μαζί του παρακράτους που χτυπάει εκεί όπου δεν φτάνει ο νόμος. Αν δε επιμείνουν ότι η "Ελλάδα ανήκει στουςΈλληνες" θ αβρούν απέναντί τους και τους συνασπισμένους "ελληνοποιημένους" αλλοδαπούς πραιτωριανούς.

Αυτοί ήταν οι όροι του συμβολαίου που η εξουσία πρότεινε στους Έλληνες και πολλοί δελεάσθηκαν . "Η τιμή τιμή δεν έχει και χαράς τον που τη ...χάνει!" σκέφτηκαν.'Ομως αυτό που επέμεινε να διαχειρισθεί η εξουσία χωρίς εξαιρέσεις ήταν τα παιδιά.Τα αφελληνισμένα σχολεία περίμεναν τα ελληνόπαιδα με τον Χασάν στο ίδιο θρανίο, υλικό για μετάλλαξη.Τι θα έπρατταν άραγε οι γονείς, οι σύλλογοι γονέων και κηδεμόνων;Θα δημιουργούσαν προβλήματα επιδή τα παιδιά τους διδάσκονταν ανθελληνικά βιβλία και θα αμφισητούσαν τη νομιμότητα της εισαγωγής λαθρομεταναστών χωρίς τα νόμιμα δικαιολογητικά στο σχολείο που πλήρωσαν γενεές επι γενεών Ελλήνων φορολογουμένων;

Ή θα άφηναν ό, τι πολυτιμότερο είχαν, τα παιδάκια τους δηλαδή, τα μοναχοπαίδια τους μάλιστα (διότι δεν κάνουν πάνω απο ένα παιδί) βορά στο αντεθνικό υπουργείο Παιδείας;Γνωρίζουμε δυστυχώς την απάντηση...

Πώς όμως να ερμηνεύσει κανείς την παρούσα πτώχευση της Ελλάδας, την περικοπή μισθών και συντάξεων, την αύξηση των φόρων στα καταναλωτικά αγαθά κ.λ.π, δεδομένης της ανειλημμένης υποχρέωσης της εξουσίας να ανταμείψει πλουσιοπάροχα όσους δέχθηκαν τον αφελληνισμό τους;Η απάντηση είναιγνωστή απο τα αρχαία χρόνια: Ο διάβολος δεν κρατάει το λόγο του.Γιατί να ξοδεύεται εσαεί γι΄αυτούς πουτώρα πια είναι ένα τίποτα; Αφού οι Έλληνες έχασαν οικειοθελώς την τιμή τους, να χάσουν τώρα και το ...αντίτιμο. Άλλωστε δεν τα έδωσαν όλα ακόμα,ποιός ξέρει αν πιεζόμενοι δεν θα δώσουν και τα υπόλοιπα!

Η ανυποληψία όσων ανθρώπων πρόδωσαν το λίκνο της Ευρώπης, τους προγόνους και το όνομά τους για τον Μαμμωνά δεν διέφυγε την προσοχή των Ευρωπαίων των οποίων των οποίων ο παραδοσιακός φιλελληνισμός υπο το κράτος της ματαίωσης γύρισε τώρα στο εξίσου παραδοσιακό του αντίθετο,τον ανθελληνισμό.

Έτσι η διάθεση να μας απαξιώσουν , ηθικά και διανοητικά με κάθε τρόπο μιλάει καθημερινώς μέσα απο χίλια και ένα άρθρα του ευρωπαϊκού τύπου για τη χρεοκοπημένη, ψεύτικη, αδηφάγα, πρόστυχη Ελλάδα, η οποία τώρα πρέπει να τιμωρηθεί, να ταπεινωθεί, να ματώσει με κάθε τρόπο , στο τέλος δε και να εκδιωχθεί απο την Ευρώπη! Ακόμα κι έναν Τούρκο να π..... έναν τσολιά σκιτσάρησε Ευρωπαίος γελοιογράφος...Οχι: τέτοιο μένος , τέτοιο διασυρμό δεν επιφυλάσσει κανείς σε δανειολήπτη που απλώς αδυνατεί να πληρώσει.Τον επιφυλάσσει μόνο σε άνθρωπο που έχασε την τιμή του.

Αν δεν θέλει να χάσει τα πάντα ο ελλαδικός Ελληνισμός πρέπει να κινητοποιήσει τις υγιείς δυνάμεις που διαθέτει το αρχαίο του κύτταρο για να γίνει τιμωρός των πρωταιτίων της προδοσίας και παιδαγωγός των παραστρατημένων, που όμως βαθιά μέσα τους φέρουν το φως της Ελλάδος.

Κωνσταντίνος Ρωμανός καθηγητής του Πανεπιστημίου Αιγαίου

Να σωθούν και να σώσουν

Οποια ερώτηση κι αν τεθεί σε κομματάνθρωπο, έχει απάντηση που δεν τη γεννάει το δικό του μυαλό και ούτε, φυσικά, την εννοεί στα σοβαρά. Μέσα στο κομματικό του μυαλό υπάρχει, για κάθε πρόβλημα, μια φράση διαρκώς έτοιμη να στομώσει μηχανικά την ερώτηση – χιλιάδες έτοιμες φράσεις μέσα στα κομματικά μυαλά υποκαθιστούν τη σκέψη και προλαβαίνουν την κρίση.
Στην ελλαδική κοινωνία σήμερα μοιάζει να αναπαράγουμε («ανεπαισθήτως», αλλά γενικευμένα) το μοντέλο μυαλού των κομματανθρώπων: το έχουμε καταστήσει μοντέλο στο οποίο αποβλέπει η τηλεθέαση, η εμπορευματοποιημένη «πληροφόρηση». Ετοιμες απαντήσεις για κάθε πρόβλημα, τις εκφέρουμε σαν αυτονόητα δικές μας, αλλά μάς τις έχουν υποβάλει, καραδοκούν έτοιμες στα μυαλά μας, υποκαθιστούν τη σκέψη, προλαβαίνουν την κρίση. Χρόνια τώρα, ακούμε πολιτικούς, δημοσιογράφους, συνδικαλιστές, πανεπιστημιακούς παρακεντέδες της εξουσίας, και ξέρουμε από πριν τι θα απαντήσουν σε κάθε ερώτηση, ποια θα είναι η επόμενη φράση τους. Ξέρουμε ότι την άποψη, γνώμη ή θέση που διατυπώνουν δεν την έχει γεννήσει το δικό τους μυαλό, είναι τεχνητά εμφυτευμένη στον στεγνωμένο τους νου. Το ξέρουμε και όμως αναπαράγουμε το μοντέλο. Ακριβώς όπως νιώθουμε υποχρεωμένοι να είμαστε οπαδοί μιας ποδοσφαιρικής ομάδας ή να παίζουμε δελτίο για το τζακ ποτ. Νοητική ισοπέδωση όλων προς τα κάτω. «Ανεπαισθήτως».
Τα πανεπιστήμια υποτίθενται (εξ ορισμού) τόποι σπουδής και έρευνας, μεθοδικού προβληματισμού, «συστηματικής» αναζήτησης λύσεων. Ψάξτε για την «επιχειρηματολογία» που συνοδεύει την υπεράσπιση του εκφασισμένου «ασύλου» τα τελευταία τριάντα έξι χρόνια. Σπουδάστε τα κείμενα που συνόδευαν, πριν από λίγες μέρες, τις πρυτανικές εκλογές – διακηρύξεις, επαγγελίες, προγράμματα. Παρακολουθείστε «ημερίδες», σε αρμόδιες για την οικονομία σχολές, σχετικά με τη χρεοκοπία σήμερα της χώρας, τη διεθνή ανυποληψία της, την αποσάθρωση της κοινωνικής συνοχής. Αν δεν πέσετε σε σπανιότατη εξαίρεση, θα ψηλαφήσετε, σε κάθε τέτοια ή ανάλογη περίπτωση, την τελμάτωση της σκέψης και της κρίσης στα ιδεολογικά στερεότυπα – κυρίως σε όσα έχουν αποδειχθεί εφόδια καριέρας. Ετοιμες φράσεις υποκαθιστούν μέσα στα μυαλά τον συλλογισμό και προλαβαίνουν το συμπέρασμα.
Η αντιπροσωπευτικότερη εικόνα της ελλαδικής κοινωνίας σήμερα είναι της «διαδήλωσης» ή «πορείας»: Μπροστά η ντουντούκα να υπαγορεύει την κραυγή και πίσω η αργόσυρτη νωχελική αγέλη να την αναμηρυκάζει σαν βέλασμα. Η εικόνα πολυμερίζεται σε κάθε σπιτικό, παραπέμπει στους παραιτημένους από σκέψη και κρίση τηλεθεατές. Η οθόνη υπαγορεύει καταιγισμό νοητικών στερεοτύπων, καλούπια γλώσσας, ύφους, τρόπου συμπεριφοράς. Και ο τηλεθεατής «μεταβολίζει» το αλλότριο και μεθοδευμένο σε «δικό του» και «αυθόρμητο».
Αν ο ολίγιστος πρωθυπουργός μας, αρχηγός σοσιαλιστικού κινήματος και πρόεδρος της σοσιαλιστικής Διεθνούς, μπορούσε, έστω επιδερμικά, να υποψιαστεί ότι ο «socialismus» μεταφράζεται στα ελληνικά «κοινωνισμός» – βγαίνει από το «societas» που σημαίνει «κοινωνία». Και εκτός από κόμμα εξουσίας ή ευκαιρία καριέρας, είναι (ακόμα ίσως) και όραμα - πρόταση τρόπου του βίου. Οραματίζεται - προτείνει ο «κοινωνισμός» να έχει προτεραιότητα στην οργάνωση της συλλογικότητας η προστασία και καλλιέργεια των σχέσεων κοινωνίας, η έγνοια για όλα τα μέλη του κοινωνικού σώματος – όχι η θωράκιση του ατομοκεντρισμού, όχι η προστασία της εγωτικής απληστίας, του κέρδους.
Αν μπορούσε ο πρωθυπουργός να το σκεφτεί από μόνος του αυτό και να το κρίνει, δεν θα θεωρούσε «σωτηρία» της χώρας τη χωρίς τον παραμικρό ενδοιασμό κολόβωση του «κοινωνικού κράτους» για χάρη του διεθνούς χρηματιστηριακού τζόγου. Θα ήξερε ότι οι θεσμοί του «κοινωνικού κράτους» σε μια χώρα και η λειτουργία τους είναι δείκτης πολιτισμού, μέτρο της κατά κεφαλήν καλλιέργειας, της κατακτημένης απόστασης από το κτήνος και τη ζούγκλα. Οταν μάχεσαι για να υπερασπίσεις το «κοινωνικό κράτος», δεν διεκδικείς «δικαιώματα» ούτε προστατεύεις συντεχνίες, όπως κάνει το ΚΚΕ και ο ΣΥΡΙΖΑ. Μάχεσαι για την ανθρωπιά του ανθρώπου, για τη χαρά της ζωής που είναι πάντα καρπός κοινωνίας και σχέσης, άθλημα ανιδιοτέλειας, κατόρθωμα αυθυπέρβασης.
Η έτοιμη απάντηση του κομματανθρώπου είναι: Τι να σου κάνει ο πρωθυπουργός όταν του βάζουν τη θηλιά στον λαιμό, όταν τα εξοντωτικά χρέη που φόρτωσαν στον ελληνικό λαό ο πατέρας του και οι εξίσου ολετήρες διάδοχοί του πρωθυπουργοί, πρέπει αμέσως να εξοφληθούν; Σίγουρα, δεν θα του υποδείξουμε εμείς οι αδαείς τι να κάνει, μόνο να διερωτηθούμε μπορούμε: Γιατί ο περιορισμός των δημοσίων εξόδων έπρεπε να αρχίσει με περικοπές σε μισθούς και συντάξεις και όχι με διάλυση των κρατικών εταιρειών (χιλιάδων) που μπουκώνουν με χρήμα αργόσχολους κομματανθρώπους; ΄Η γιατί όχι με δραστικό περιορισμό των χρυσοπληρωμένων υπουργικών «συμβούλων», με διακοπή επιχορηγήσεων στις αναρίθμητες παρασιτικές δικτυώσεις της κομματικής καμαρίλας; Κατόρθωσε ποτέ να σκεφθεί από μόνος του ο «σοσιαλιστής» πρωθυπουργός ότι η ιδιοτέλεια των καπιταλιστών έχει πολύ περισσότερες πιθανότητες να είναι παραγωγική και κοινωνικά γόνιμη από τη στεγανά εγωκεντρική, άγονη και βάναυσα αντικοινωνική αυθαιρεσία των κομματανθρώπων;
Η δύναμη της πολιτικής, ο επηρεασμός που ασκεί στη σύνολη λειτουργία της κοινωνίας, είναι δίκοπο μαχαίρι:
Ενα φαύλο και ανίκανο πολιτικό σύστημα μπορεί να βυθίσει σε ανήκεστη παρακμή τη συλλογικότητα, όπως και ένας ταλαντούχος ηγέτης ανιδιοτελής μπορεί να αναστήσει, κυριολεκτικά, μια πεθαμένη κοινωνία. Η Ελλάδα είναι σήμερα ένα τέλμα, εφιαλτικός πνιγμός αδιεξόδου. Και οι συντελεστές του ιστορικού αυτού εγκλήματος είναι συγκεκριμένοι, επώνυμοι, δυνάστες του λαϊκού σώματος, ασύδοτοι φεουδάρχες. Δεν έχει νόημα να τιμωρηθούν κάποιοι σαν αποδιοπομπαίοι τράγοι, τίποτα δεν αλλάζει. Θα αλλάξουν όλα, αν πάψουμε να τους εμπιστευόμαστε, να πιστεύουμε ότι είναι πάλι αυτοί που «θα μας βγάλουν από την κρίση»! Σε πείσμα και της στοιχειωδέστερης λογικής. Ωσάν να είναι ποτέ δυνατό ο ναρκομανής να διαχειριστεί τη δίωξη των ναρκωτικών, ο μαστροπός να αστυνομεύσει την εμπορία της σάρκας.
Να τους αμνηστεύσουμε όλους. Αρκεί να πάνε στα σπίτια τους, να απαλλάξουν την κοινωνία από τις «υπηρεσίες» τους. Να συγκαλέσουν Συντακτική Εθνοσυνέλευση για καινούργιο Σύνταγμα, να παραδώσουν σε κυβέρνηση προσωπικοτήτων και να εξαφανιστούν. Να σωθούν και να σώσουν.

Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΟΣ

-Τον είδες με τα μάτια σου, γιαγιά, τον Βασιλέα,
ή μήπως και σε φάνηκε, σαν όνειρο, να πούμε,
σαν παραμύθι τάχα ;
-Τον είδα με τα μάτια μου, ωσάν και σένα νέα,
πα να γενώ εκατό χρονώ, κι' ακόμα το θυμούμαι,
σαν νάταν χτες μονάχα.

Στην Πόλη, στην Χρυσόπορτα, στον πύργον από κάτου,
είν' ένα σπήλαιο πλατύ, στρωμένο σαν παλάτι,
σαν άγιο παρακκλήσι;
Κανένας Τούρκος δεν μπορεί να κρατηθή κοντά του,
κανείς της σιδερόπορτας ναύρη το μονοπάτι,
να πα να το μηνύση.

Μόνο κανένας Χριστιανός, κανένας που το ξέρει,
περνά π' αυτού κρυφά κρυφά και τον σταυρό του κάνει
με φόβο και μ' ελπίδα.
Έτσι κι' εγώ, βαστούμενη στο πατρικό μου χέρι,
επήγα και προσκύνησα. Και εδ' αυτού μ' εφάνη-
Όχι μ' εφάνη ! Είδα :

Μέσ' στο σκοτάδι το βαθύ έν' άστρο, σαν λυχνάρι,
σαν μία φλόγα μυστική, απ' τον Θεό αναμμένη.
γαλάζια λάμψι χύνει.
Και φέγγει την λευκόχλωμη του Βασιλέως χάρι,
που με κλεισμένα βλέφαρα εξαπλωμένος μένει
στην αργυρή του κλίνη.

-Απέθανε, γιαγιά ; -Ποτέ, παιδάκι μου ! Κοιμάται,
κοιμάται μόνο ! Την χρυσή κορώνα στο κεφάλι,
το σκήπτρο του στο χέρι.
Και, σαν παληοί του σύντροφοι, πιστοί του
παραστάται, στα στήθη τ' ο Σταυραετός, στα πόδια του
προβάλλει δικέφαλο Ξαφτέρι.

Επάν' απ' το κεφάλι του, η ασπίδα παραστέκει,
κι' εκεί που το χρυσόπλεκτο, το ψηφωτό ζωνάρι
την μέση του κατέχει,
σαν αστραπή π' απέμεινε χωρίς αστροπελέκι,
ζερβιά, ως κάτου κρέμεται τ' αστραφτερό θηκάρι-
μέσα σπαθί δεν έχει !

-Γιατί, γιαγιά; Πού είναι το; -Βαμμένο μέσ' στο αίμα,
ακόμ' ως τώρα βρίσκεται σ' ενός αγγέλου χέρι,
στον ουρανό επάνου. . . .
Ήτανε τότε που η Τουρκιά την Πόλην επολέμα.
Μέσα μια φούχτα ελεύθεροι, απ' έξω μύριο ασκέρι,
οι σκλάβοι του Σουλτάνου.

Κι' ο Μωχαμέτ ο ίδιος του πα στ' άγριο του άτι
-Δός μου της Πόλης τα κλειδιά! του Κωνσταντίνου κράζει,
και το σπαθί σου δος μου !
-Έλα και πάρ' τα! λέγ' αυτός, του Τούρκου του μουχτάτη
Εγώ δεν δίνω τίποτε! Τίποτ' ενόσω βράζει
μια στάλλα γαίμα εντός μου !-

Κι' επρόβαλαν τα λάβαρα, κι' αρχίνησεν η μάχη !
Σαράντα μέραις πολεμούν, σαράντα μερονύχτια
χτυπιούνται και χτυπούνε,
οι Τούρκοι σαν τα κύματα κι' οι Χριστιανοί σαν βράχοι.
Κι' ούτε των Φράγκων προδοσιαίς, ούτε των φλάρων δίχτυα
τον Βασιλέα σειούνε.

Απ' ταις σαράντα κι' ύστερα Θεός τον παραγγέλλει.
-Για του λαού τα κρίματα, είναι γραφτό να γείνη,
προσκύνα τον Σουλτάνο !-
Μ' αυτός, το χέρι στο σπαθί, πεισμόνεται, δεν θέλει !
-Πριν μπρος σε Τούρκο τύραννο το γόνατό μου κλίνη,
πες κάλλιο ν' αποθάνω !-

Έξ' απ' το κάστρο χύνεται με σπάθα γυμνωμένη,
και σφάζει Τούρκων κατοσταίς κι' αγαρινών χιλιάδες-
Εκείνος κι' ο στρατός του.
Μα ήτ' ολίγος ο στρατός, κι' οι πρώτοι λαβωμένοι !
Έπεσαν τ' αρχοντόπουλα έφυγαν οι Ρηγάδες,
κι' απέμεινεν ατός του.

Όσο τον ζώνουν τα σκυλιά, τόσο χτυπά και σφάζει,
σαν πληγωμένος λέοντας, σαν τίγρη της ερήμου,
που τα παιδιά της σκώσουν.
Μα κει του πέφτει τ' άλογο ! Και πέφτ' αυτός και κράζει.
-Δεν βρίσκετ' ένας Χριστιανός να πάρ' την κεφαλή μου,
πριν παν και με σκλαβώσουν;-

Μια τρίχα και τον σκότωνεν Αράπικη λεπίδα !
Μα δεν το ήθελ' ο Θεός. Δεν ήθελε ν' αφίση
των Χριστιανών το Γένος
αιώνια δίχως βασιλιά κι' ελευθεριάς ελπίδα.
Γι' αυτό προστάζ' έν' άγγελο να πα να τον βοηθήση,
σαν ήταν κυκλωμένος.

Κι' αυτός τον Μαύρο λακπατά, τον Βασιλέ γλυτώνει.
το κοφτερό του το σπαθί του παίρν' από το χέρι,
τους Τούρκους διασκορπίζει.
Πα στα λευκά του τα φτερά τον Βασιλέα σκώνει,
μέσ' στο πλατύ το σπήλαιο, που σ' είπα, τόνε φέρει,
κι' εκεί τόνε κοιμίζει.-

-Και τώρα πια δεν ειμπορεί, γιαγιάκα, να ξυπνήση;
-Ω βέβαια ! Καιρούς καιρούς, σηκώνει το κεφάλι,
στον ύπνο τον βαθύ του,
και βλέπ' αν ήρθεν η στιγμή, πώχ' ο Θεός ορίσει,
και βλέπ' αν ήρθ' ο άγγελος για να του φέρη πάλι
το κοφτερό σπαθί του.

-Και θάρθη, ναι, γιαγιάκα μου; -Θάρθη, παιδί μου, θάρθη.
Και όταν έρθη, τι χαρά στην γη, στην οικουμένη,
σ' όποιους θα ζούνε τότε !
Διπλό, τριπλό θα πάρουμεν αυτό που μας επάρθη,
κι' η Πόλη, κι' η Αγιασοφιά δική μας θένα γένη.
-Πότε, γιαγιά μου ; Πότε ;

-Όταν τρανέψης, γυόκα μου, κι' αρματωθής και κάμης
τον όρκο στην Ελευθεριά, συ κι' όλ' η νεολαία,
να σώσετε την χώρα.
Τότε θε νάρθ' ο άγγελος κι' αγγελικαί δυνάμεις,
να μπούνε, να ξυπνήσουνε, να πουν στον Βασιλέα,
πως ήλθε πια η ώρα !

Κι' ο Βασιλές θα σηκωθή, την σπάθα του θα δράξη,
και, στρατηγός σας, θε να μπη στο πρώτο του βασίλειο
τον Τούρκο να χτυπήση.
Και χτύπα, χτύπα θα τον πα μακρά να τον πετάξη,
πίσω στην Κόκκινη Μηλιά, και πίσ' από τον ήλιο,
που πια να μη γυρίση !

Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ ΚΟΛΟΚΟΤΡΩΝΗ ΣΤΗΝ ΠΝΥΚΑ

Σύμφωνα με δημοσίευμα, στις 13 / 11 / 1838, της εφημερίδας "Αιών" αναφέρεται ότι ο Κολοκοτρώνης όταν επισκέφτηκε στις 7 Οκτωβρίου το Α΄Γυμνάσιο Αθηνών και αφού άκουσε για μιάμιση ώρα το γυμνασιάρχη Γεννάδιο και αφού ενθουσιάστηκε από την ομιλία του προς τους μαθητές, ζήτησε να απευθύνει λόγο και ο ίδιος προς αυτούς.
Ο γυμνασιάρχης ενθουσιάστηκε με την ιδέα και όρισε την επόμενη μέρα και ώρα 10 την ομιλία του Κολοκοτρώνη προς τους μαθητές αλλά επειδή ο χώρος ήταν μικρός επιλέχτηκε ως τόπος εκφώνησης η Πνύκα, ως πιο ευρύχωρο μέρος αλλά και ιστορικότερο αφού ως γνωστό εκεί έβγαζαν τους λόγους τους προς τους Αθηναίους πολίτες, οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι.

Το τριβάθμητο λίθινο "Βήμα" στη Πνύκα. Αρχικά οι ακροατές κάθονταν στους βράχους και ο ομιλητής στεκόταν στο βόρειο και κατώτερο μέρος του χώρου. Αργότερα αντιστράφηκαν οι θέσεις ομιλητή και ακροατηρίου: στη νότια πλευρά λαξεύτηκε στο βράχο ένα μεγάλο βήμα και βωμός και κατασκευάστηκε μεγάλος ημικυκλικός τοίχος στη βόρεια.

ο Περικλής ρητορεύει στην Πνύκα(φανταστική σύνθεση)

Μάλιστα λέγεται ότι επειδή οι μαθητές διέδωσαν την είδηση προς τους πολίτες της Αθήνας βρέθηκε πλήθος κόσμου στην Πνύκα από διάφορα επαγγέλματα και κοινωνικές τάξεις.


Ο Κολοκοτρώνης λοιπόν περιτριγυρισμένος από όλο αυτό το πλήθος έβγαλε τον ακόλουθο λόγο που πρωτοδημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Αιών"


Παιδιά μου!
Εις τον τόπο τούτο, οπού εγώ πατώ σήμερα, επατούσαν και εδημηγορούσαν τον παλαιό καιρό άνδρες σοφοί, και άνδρες με τους οποίους δεν είμαι άξιος να συγκριθώ και ούτε να φθάσω τα ίχνη των. Εγώ επιθυμούσα να σας ιδώ, παιδιά μου, εις την μεγάλη δόξα των προπατόρων μας, και έρχομαι να σας ειπώ, όσα εις τον καιρό του αγώνος και προ αυτού και ύστερα απ' αυτόν ο ίδιος επαρατήρησα, και απ' αυτά να κάμωμε συμπερασμούς και δια την μέλλουσαν ευτυχίαν σας, μολονότι ο Θεός μόνος ηξεύρει τα μέλλοντα. Και δια τους παλαιούς Έλληνας, οποίας γνώσεις είχαν και ποία δόξα και τιμήν έχαιραν κοντά εις τα άλλα έθνη του καιρού των, οποίους ήρωας, στρατηγούς, πολιτικούς είχαν, δια ταύτα σας λέγουν καθ' ημέραν οι διδάσκαλοί σας και οι πεπαιδευμένοι μας. Εγώ δεν είμαι αρκετός. Σας λέγω μόνον πως ήταν σοφοί και από εδώ επήραν και εδανείσθησαν τα άλλα έθνη την σοφίαν των.
Εις τον τόπον, τον οποίον κατοικούμε, εκατοικούσαν οι παλαιοί Έλληνες, από τους οποίους και ημείς καταγόμεθα και ελάβαμε το όνομα τούτο. Αυτοί διέφεραν από ημάς εις την θρησκείαν, διότι επροσκυνούσαν τες πέτρες και τα ξύλα. Αφού ύστερα ήλθε στον κόσμο ο Χριστός, οι λαοί όλοι επίστευσαν εις το Ευαγγέλιό του, και έπαυσαν να λατρεύουν τα είδωλα. Δεν επήρε μαζί του ούτε σοφούς ούτε προκομμένους, αλλ' απλούς ανθρώπους, χωρικούς καί ψαράδες, και με τη βοήθεια του Αγίου Πνεύματος έμαθαν όλες τες γλώσσες του κόσμου, οι οποίοι, μολονότι όπου και αν έβρισκαν εναντιότητες και οι βασιλείς και οι τύραννοι τους κατέτρεχαν, δεν ημπόρεσε κανένας να τους κάμη τίποτα. Αυτοί εστερέωσαν την πίστιν.
Οι παλαιοί Έλληνες, οι πρόγονοί μας, έπεσαν εις την διχόνοια και ετρώγονταν μεταξύ τους και έτσι έλαβαν καιρό πρώτα οι Ρωμαίοι, έπειτα άλλοι βάρβαροι καί τους υπόταξαν. Ύστερα ήλθαν οι Μουσουλμάνοι και έκαμαν ό,τι ημπορούσαν, δια να αλλάξη ο λαός την πίστιν του. Έκοψαν γλώσσες εις πολλούς ανθρώπους, αλλ' εστάθη αδύνατο να το κατορθώσουν. Τον ένα έκοπταν, ο άλλος το σταυρό του έκαμε. Σαν είδε τούτο ο σουλτάνος, διόρισε ένα βιτσερέ (αντιβασιλέα), έναν πατριάρχη και του έδωσε την εξουσία της εκκλησίας. Αυτός και ο λοιπός κλήρος έκαμαν ό,τι τους έλεγε ο σουλτάνος. Ύστερον έγιναν οι κοτζαμπάσηδες (προεστοί) εις όλα τα μέρη. Η τρίτη τάξη, οι έμποροι και οι προκομμένοι, το καλύτερο μέρος των πολιτών, μην υποφέρνοντες τον ζυγό έφευγαν, και οι γραμματισμένοι επήραν και έφευγαν από την Ελλάδα, την πατρίδα των και έτσι ο λαός, όστις στερημένος από τα μέσα της προκοπής, εκατήντησεν εις αθλίαν κατάσταση, και αυτή αύξαινε κάθε ήμερα χειρότερα, διότι, αν ευρίσκετο μεταξύ του λαού κανείς με ολίγην μάθηση, τον ελάμβανε ο κλήρος, όστις έχαιρε προνόμια, ή εσύρετο από τον έμπορο της Ευρώπης ως βοηθός του ή εγίνετο γραμματικός του προεστού. Και μερικοί μην υποφέροντες την τυραννίαν του Τούρκου και βλέποντας τες δόξες και τες ηδονές οπού ανελάμβαναν αυτοί, άφηναν την πίστη τους και εγίνοντο Μουσουλμάνοι. Καί τοιουτοτρόπως κάθε ήμερα ο λαός ελίγνευε καί επτώχαινε.
Εις αυτήν την δυστυχισμένη κατάσταση μερικοί από τους φυγάδες γραμματισμένους εμετάφραζαν και έστελναν εις την Ελλάδα βιβλία και εις αυτούς πρέπει να χρωστούμε ευγνωμοσύνη, διότι ευθύς οπού κανένας άνθρωπος από το λαό εμάνθανε τα κοινά γράμματα, εδιάβαζεν αυτά τα βιβλία και έβλεπε ποίους είχαμε προγόνους, τι έκαμεν ο Θεμιστοκλής, ο Αριστείδης και άλλοι πολλοί παλαιοί μας, και εβλέπαμε και εις ποίαν κατάσταση ευρισκόμεθα τότε. Όθεν μας ήλθεν εις το νου να τους μιμηθούμε και να γίνουμε ευτυχέστεροι. Και έτσι έγινε και επροόδευσεν η Εταιρεία.
Όταν αποφασίσαμε να κάμωμε την Επανάσταση, δεν εσυλλογισθήκαμε ούτε πόσοι είμεθα ούτε πως δεν έχομε άρματα ούτε ότι οι Τούρκοι εβαστούσαν τα κάστρα και τας πόλεις ούτε κανένας φρόνιμος μας είπε: "πού πάτε εδώ να πολεμήσετε με σιταροκάραβα βατσέλα", αλλά ως μία βροχή έπεσε εις όλους μας η επιθυμία της ελευθερίας μας και όλοι, και ο κλήρος μας και οι προεστοί και οι καπεταναίοι και οι πεπαιδευμένοι και οι έμποροι, μικροί και μεγάλοι, όλοι εσυμφωνήσαμε εις αυτό το σκοπό και εκάμαμε την Επανάσταση.
Εις τον πρώτο χρόνο της Επαναστάσεως είχαμε μεγάλη ομόνοια και όλοι ετρέχαμε σύμφωνοι. Ο ένας επήγεν εις τον πόλεμο, ο αδελφός του έφερνε ξύλα, η γυναίκα του εζύμωνε, το παιδί του εκουβαλούσε ψωμί και μπαρουτόβολα εις το στρατόπεδον και εάν αυτή η ομόνοια εβαστούσε ακόμη δύο χρόνους, ηθέλαμε κυριεύσει και την Θεσσαλία και την Μακεδονία, και ίσως εφθάναμε και έως την Kωνσταντινούπολη. Τόσον τρομάξαμε τους Τούρκους, οπού άκουγαν Έλληνα και έφευγαν χίλια μίλια μακρά. Εκατόν Έλληνες έβαζαν πέντε χιλιάδες εμπρός, και ένα καράβι μιαν άρμάδα. Aλλά δεν εβάσταξε!. Ήλθαν μερικοί και ηθέλησαν να γένουν μπαρμπέρηδες εις του κασίδη το κεφάλι. Μας πονούσε το μπαρμπέρισμά τους. Μα τι να κάμομε; Είχαμε και αυτουνών την ανάγκη.
Από τότε ήρχισεν η διχόνοια και εχάθη η πρώτη προθυμία και ομόνοια. Και όταν έλεγες τον Κώστα να δώσει χρήματα διά τας ανάγκας του έθνους ή να υπάγει εις τον πόλεμο, τούτος επρόβαλλε τον Γιάννη. Και μ' αυτόν τον τρόπο κανείς δεν ήθελε ούτε να συνδράμει ούτε να πολεμήσει. Και τούτο εγίνετο, επειδή δεν είχαμε ένα αρχηγό και μίαν κεφαλή. Αλλά ένας έμπαινε πρόεδρος έξι μήνες, εσηκώνετο ο άλλος και τον έριχνε και εκάθετο αυτός άλλους τόσους, και έτσι ο ένας ήθελε τούτο και ο άλλος το άλλο. Ίσως όλοι ηθέλαμε το καλό, πλην καθένας κατά την γνώμη του. Όταν προστάζουνε πολλοί, ποτέ το σπίτι δεν χτίζεται ούτε τελειώνει. Ο ένας λέγει ότι η πόρτα πρέπει να βλέπει εις το ανατολικό μέρος, ο άλλος εις το αντικρινό και ο άλλος εις τον βορέα, σαν να ήτον το σπίτι εις τον αραμπά και να γυρίζει, καθώς λέγει ο καθένας. Με τούτο τον τρόπο δεν κτίζεται ποτέ το σπίτι, αλλά πρέπει να είναι ένας αρχιτέκτων, οπού να προστάζει πως θα γενεί.
Παρομοίως και ημείς εχρειαζόμεθα έναν αρχηγό και έναν αρχιτέκτονα, όστις να προστάζει και οι άλλοι να υπακούουν και να ακολουθούν. Αλλ' επειδή είμεθα εις τέτοια κατάσταση, εξ αιτίας της διχόνοιας, μας έπεσε η Τουρκιά επάνω μας και κοντέψαμε να χαθούμε, και εις τους στερνούς επτά χρόνους δεν κατορθώσαμε μεγάλα πράγματα. Εις αυτή την κατάσταση έρχεται ο βασιλεύς, τα πράγματα ησυχάζουν και το εμπόριο και ή γεωργία και οι τέχνες αρχίζουν να προοδεύουν και μάλιστα ή παιδεία. Αυτή η μάθησις θα μας αυξήσει και θα μας ευτυχήσει. Αλλά διά να αυξήσομεν, χρειάζεται και η στερέωσις της πολιτείας μας, η όποία γίνεται με την καλλιέργεια και με την υποστήριξη του Θρόνου. Ο βασιλεύς μας είναι νέος και συμμορφώνεται με τον τόπο μας, δεν είναι προσωρινός, αλλ' η βασιλεία του είναι διαδοχική και θα περάσει εις τα παιδιά των παιδιών του και με αυτόν κι εσείς και τα παιδιά σας θα ζήσετε. Πρέπει να φυλάξετε την πίστη σας και να την στερεώσετε, διότι, όταν επιάσαμε τα άρματα είπαμε πρώτα υπέρ πίστεως και έπειτα υπέρ πατρίδος.
Όλα τα έθνη του κόσμου έχουν και φυλάττουν μια Θρησκεία. Και αυτοί, οι Εβραίοι, οι όποίοι κατατρέχοντο και μισούντο και από όλα τα έθνη, μένουν σταθεροί εις την πίστη τους. Να μην έχετε πολυτέλεια, να μην πηγαίνετε εις τους καφενέδες και τα μπιλιάρδα. Να δοθείτε εις τας σπουδάς σας και καλύτερα να κοπιάσετε ολίγον, δύο και τρεις χρόνους και να ζήσετε ελεύθεροι εις το επίλοιπο της ζωής σας, παρά να περάσετε τέσσαρους - πέντε χρόνους τη νεότητά σας, και να μείνετε αγράμματοι. Να σκλαβωθείτε εις τα γράμματα σας. Να ακούετε τας συμβουλάς των διδασκάλων και γεροντοτέρων, και κατά την παροιμία, "μύρια ήξευρε και χίλια μάθαινε". Η προκοπή σας και ή μάθησή σας να μην γίνει σκεπάρνι μόνο διά το άτομό σας, αλλά να κοιτάζει το καλό της κοινότητος, και μέσα εις το καλό αυτό ευρίσκεται και το δικό σας.
Εγώ, παιδιά μου, κατά κακή μου τύχη, εξ αιτίας των περιστάσεων, έμεινα αγράμματος και δια τούτο σας ζητώ συγχώρηση, διότι δεν ομιλώ καθώς οι δάσκαλοι σας. Σας είπα όσα ο ίδιος είδα, ήκουσα και εγνώρισα, δια να ωφεληθήτε από τα απερασμένα και από τα κακά αποτελέσματα της διχονοίας, την οποίαν να αποστρέφεσθε, και να έχετε ομόνοια. Εμάς μη μας τηράτε πλέον. Το έργο μας και ο καιρός μας επέρασε. Και αι ημέραι της γενεάς, η οποία σας άνοιξε το δρόμο, θέλουν μετ' ολίγον περάσει. Την ημέρα της ζωής μας θέλει διαδεχθή η νύκτα του θανάτου μας, καθώς την ημέραν των Αγίων Ασωμάτων θέλει διαδεχθή η νύκτα και η αυριανή ήμερα. Εις εσάς μένει να ισάσετε και να στολίσετε τον τόπο, οπού ημείς ελευθερώσαμε• και, δια να γίνη τούτο, πρέπει να έχετε ως θεμέλια της πολιτείας την ομόνοια, την θρησκεία, την καλλιέργεια του Θρόνου και την φρόνιμον ελευθερία.
Τελειώνω το λόγο μου.
Ζήτω ο Βασιλεύς μας Όθων! Ζήτω οι σοφοί διδάσκαλοι! Ζήτω η Ελληνική Νεολαία!


Πνύκα 8 Οκτωβρίου 1838 Θεόδωρος Κολοκοτρώνης

Ο Λεωνίδας και οι 300

Βρισκόμαστε στο καλοκαίρι του 480. Ο ένας από τους βασιλιάδες της Σπάρτης, ο Λεωνίδας του Αναξανδρίδη αρχηγός ελληνικού συμμαχικού εξτρατευτικού σώματος έχει πάρει την εντολή να αναχαιτήσει την εισβολή του Περσικού στρατού στα στενά των Θερμοπυλών. Οι επιχειρήσεις θα γίνονταν με την αλληλοκάλυψη του ελληνικού στόλου που για τον ίδιο σκοπό θα αναπτύσονταν στο Αρτεμίσιο, με αρχηγό το σπαρτιάτη Ναύαρχο Ευρυβιάδη.
Τον Λεωνίδα, δεν τον ανάγκαζε κανείς νόμος να μείνει στις Θερμοπύλες. Αν ήθελε έπαιρνε τους τρακόσιους και κατέβαινε στον Ισθμό που είχε συμφωνηθεί να είναι η επόμενη γραμμή άμυνας. Κανονική τακτική υποχώρηση, ούτε να ρίξουν τις ασπίδες, ούτε να ξεφτιλιστούν και κανείς δεν θα τον κατηγορούσε. Αλλά ο Λεωνίδας δεν πήγε στις Θερμοπύλες για να ηττηθεί, ούτε για να πεθάνει. Πήγε να κάνει αυτό που του ανέθεσαν να κάνει. Να σταματήσει τους Πέρσες στο πιο βολικό από στρατηγικής άποψης σημείο. Σε ένα στενό που ένας στρατός υπεράριθμος χάνει την αριθμητική του υπεροχή. Οι Πέρσες μπορεί να ήταν 500000 αλλά αυτός ήξερε πως με μερικούς καλούς στρατιώτες, οι Θερμοπύλες κρατιόταν για χρόνια αρκεί να βοηθούσε και ο στόλος. Για την ήττα του Λεωνίδα φταίει η προδοσία και η συγκεκριμένη προδοσία ήταν τριπλή.
Ο Λεωνίδας ήταν εξαιρετικός στρατιωτικός νους και ήταν τον Αύγουστο του 480, 28 χρονών. Είχε μαζί του ένα επίλεκτο σώμα 300 Σπαρτιατών, τους καλύτερους στρατιώτες της αρχαίας Ελλάδας, την προσωπική του φρουρά! Μαζί του είχε και άλλους περίπου 6000 στρατιώτες, από διάφορα μέρη αλλά είχε καταλάβει πως μόνο στους 700 Θεσπιείς μπορούσε να στηριχτεί, όπου είχαν εξτρατεύσει εθελοντικά οι άντρες της μικρής αυτής πόλης σύσσωμοι ( Μια από τις δύο πόλεις στην Βοιωτία που δεν είχαν δώσει γη και ύδωρ στον Ξέρξη, μαζί με τις Πλαταιές). Τις πρώτες μέρες όλα πήγαιναν όπως τα είχε σχεδιάσει. Ο Περσικός στρατός ακόμη και αυτοί οι "Αθάνατοι" του Ξέρξη, τσάκιζαν τα μούτρα τους στην καλά οργανωμένη άμυνα των Ελλήνων και στη στρατιωτική τους υπεροχή. Η τακτική περιελάμβανε ξεκούραστη πρώτη γραμμή με δυνάμεις που ανανεώνονταν μετά από κάθε σύγκρουση, θεατρικές υποχωρήσεις ώστε να παρασέρνουν τους πέρσες στα στενά και οργάνωση όλων των ελληνικών δυνάμεων σύμφωνα με το πρότυπο της σπαρτιατικής φάλαγγας. Μα τότε έγινε η πρώτη διπλή προδοσία. Του πουλημένου Εφιάλτη που για να κερδίσει χρήματα και την εύνοια του Ξέρξη, αποκάλυψε στους πέρσες την ύπαρξη του μονοπατιού που μπορούσε να τους φέρει στο πίσω μέρος του στενού των Θερμοπυλών και η προδοσία που έκαναν οι Φωκείς, που παράτησαν το πόστο τους και δεν υπερασπίστηκαν το μονοπάτι που οδηγούσε στις πλάτες του ελληνικού στρατοπέδου ( οι ίδιοι Φωκείς τον επόμενο χρόνο πολέμησαν στο πλάι των Περσών στη μάχη των Πλαταιών).
Όταν κατάλαβε ο Λεωνίδας ότι θα κλείνονταν σε θανάσιμο κλοιό, έκανε επίσης μια έξυπνη στρατιωτικά κίνηση. Κράτησε τους 300 δικούς του (που τον υπάκουαν τυφλά) και τους 700 Θεσπιείς που ήξερε το αξιόμαχο τους (και δεν φεύγανε από εκεί με τίποτε), να κρατήσουν άμυνα στην κύρια επίθεση των Περσών. Άλλωστε το στενό των Θερμοπυλών εκείνη την εποχή δεν είχε χώρο για ανάπτυξη μεγαλύτέρων τμημάτων( το πέρασμα είχε πλάτος 12 μέτρα στο πιο στενό του σημείο, ενώ σήμερα με τις προσχώσεις από τις εκβολές του Σπερχειού ποταμού φτάνει πάνω από χιλιόμετρο). Έστειλε τους υπόλοιπους 5000 να αντιμετωπίσουν τους 10000 Πέρσες που έπεσαν στις πλάτες τους με τον στρατηγό Υδάρνη επικεφαλής. Σε μια αναλογία 1 προς 2 οι Έλληνες είχαν πάρα πολλές πιθανότητες να αποδεκατίσουν τους κουρασμένους από την ολονύχτια πορεία και ελαφρά οπλισμένους πέρσες. Και τότε έγινε η τρίτη προδοσία. Αντί οι 5000 χιλιάδες να κάνουν αυτό που τους ανέθεσε ο Λεωνίδας σκορπίσανε, μιας που Πελοποννήσιοι οι περισσότεροι, θεώρησαν ότι ήταν καλύτερο να ανασυνταχθούν για άμυνα στον Ισθμό, πιο κοντά στις πατρίδες τους. Αποκλεισμένα από παντού αυτά τα 1000 λιοντάρια, οι Σπαρτιάτες και οι Θεσπιείς, κάνανε αυτό που ξέρανε να κάνουν καλύτερα. Να πολεμάνε για τα ιδανικά τους και να σκοτώνουν εχθρούς. Και επειδή δεν είχαν και ελπίδα διαφυγής πούλησαν ακριβά το τομάρι τους.
Από όλες τις περιγραφές της μάχης μαθαίνουμε ότι σκόρπισαν σύγχιση στο αντίπαλο στρατόπεδο και απείλησαν μέχρι και το κέντρο όπου βρίσκονταν ο Ξέρξης. Μάλιστα μέχρι την τελευταία στιγμή και παρόλη την πίεση που δέχονταν από τον τεράστιο όγκο του περσικού στρατού, κάνανε και αντεπιθέσεις. Όταν σε μια από αυτές σκοτώθηκε ο Λεωνίδας κατόρθωσαν να πάρουν από τους εχθρούς το νεκρό σώμα του αρχηγού μαζί τους στο λόφο του Κολωνού, όπου συσπειρώθηκαν για την τελευταία άμυνα. Εκεί οι Πέρσες τοξότες τους αποτελείωσαν από μακρυά και έπεσαν μέχρι τον τελευταίο, σε ένα δίκαιο αγώνα, αυτόν που υπερασπίζεται ένας στρατιώτης που πολεμάει για την πατρίδα του. Για τις Θερμοπύλες λέγονται πολλά και έχουν γραφτεί περισσότερα. Ότι ο Λεωνίδας έπεσε θύμα της πολιτικής των Εφόρων που ουσιαστικά κυβερνούσαν την Σπάρτη που ήθελαν να τον βγάλουν από τη μέση, και άλλα . Η ουσία είναι μία. Ο Λεωνίδας έγινε σύμβολο αντίστασης και αγώνα και θυσιάστηκε για την πατρίδα όχι γιατί τον ανάγκαζαν οι νόμοι αλλά γιατί το πρόσταξε η συνείδηση του.
Αδικημένοι από την ιστορία είναι και τα παλικάρια οι Θεσπιείς, που με αρχηγό τον Δημόφιλο του Διαδρόμου, πολέμησαν μέχρι το τέλος με ηρωισμό και ας μην ήταν πολεμικές μηχανές σαν τους Σπαρτιάτες και ας μην είχαν ούτε παράδοση πολεμική, ούτε καμία φήμη να υπερασπίσουν. Τέλος ο πιό ανδρείος από τους Θεσπιείς στις Θερμοπύλες αναδείχθεικε ο Διθύραμβος του Αρματίδη.
Αδικημένοι είναι επίσης και 300 τουλάχιστον ακόμη γενναίοι άνδρες που θυσιάστηκαν στις Θερμοπύλες. Ήταν οι 300 είλωτες συνοδοί-υπηρέτες των Σπαρτιατών (ένας τουλάχιστον για τον καθένα Σπαρτιάτη, που συνόδευαν πάντα τους κυρίους τους, κουβαλούσαν τα όπλα και τα πράγματα στις πορείες, τους έστηναν τις σκηνές, φρόντιζαν για τη διατροφή τους) που στις μάχες συγκροτούσαν ένα ελαφρύ σώμα πελταστών (πεζικό) που βοηθούσε τη κύρια φάλαγγα των Σπαρτιατών.
Οι αναφορές και τα παραλειπόμενα της μάχης είναι πολλά. Είναι δύσκολο στην σημερινή εποχή να ξεχωρίσει κανείς την αλήθεια και τον μύθο πίσω από όλες τις αναφορές για ένα τόσο σπουδαίο από άποψη συναισθηματικής φόρτισης ιστορικό γεγονός. Οι αρχαίοι ιστορικοί θέλοντας να δώσουν ακόμη μεγαλύτερη αίγλη στην αντίσταση των ελλήνων και τη θυσία, ανεβάζουν τον αριθμό των Περσών σε απίθανα νούμερα, μερικοί όπως ο Ηρόδοτος μιλούν ακόμη και για πάνω από 5.000.000, πράγμα απίθανο. Πιο λογικοί σύγχρονοι ιστορικοί υπολογίζουν αριθμούς γύρω στις 250 - 500 χιλιάδες. Ακόμη και σε αυτούς τους αριθμούς οι Έλληνες είχαν να αντιμετωπίσουν το μεγαλύτερο συγκροτημένο στράτευμα της αρχαιότητας. Ο Σπαρτιάτης Διηνέκης, όταν κάποιος απεσταλμένος των περσών είπε ότι όταν ρίχνουν βέλη οι πέρσες τοξότες κρύβουν τον ήλιο, για να δείξει το μέγεθος του περσικού στρατού, είπε ότι αυτά τα νέα είναι καλά γιατί έτσι θα πολεμάμε στη σκιά. Οι Σπαρτιάτες που σκοτώθηκαν στις Θερμοπύλες ήταν τελικά 298, καθώς υπήρξε μόνο ένας τραυματίας τις πρώτες τρείς μέρες που τον έστειλαν πίσω στην Σπάρτη με την συνοδεία ενός ακόμη. Ο τραυματίας υπέκυψε στην διαδρομή και επειδή ο συνόδος ολιγόρησε και δεν επέστρεψε στις Θερμοπύλες να πολεμήσει, τον ακολουθούσε όλη του τη ζωή αυτή η ντροπή, να είναι ο μοναδικός επιζών από τους 300 στις Θερμοπύλες, παρόλο που την επόμενη χρονιά πολέμησε στις Πλαταιές και όλη του τη ζωή υπηρέτησε τη Σπάρτη με γεναιότητα. Δυο αδέρφια Σπαρτιάτες ο Αλφεός κι ο Μάρωνας, γιοι του Ορσιφάντη πολέμησαν πιο γενναία από όλους στις Θερμοπύλες.

Οι 300 οπλίτες που αποτελούσαν την σωματοφυλακή / προσωπική φρουρά των Σπαρτιατών βασιλέων και στις μάχες πολεμούσαν δίπλα τους, λέγονταν ιππείς. Πρόκειται για τιμητικό τίτλο που τους ακολουθούσε από την αρχαική εποχή όπου το σώμα αυτό ήταν σώμα ιππικού, αλλά έγινε σώμα πεζικού με την καθιέρωση της καινοτομίας της σπαρτιατικής φάλαγγας.
Επικεφαλής των 300 ήταν οι τρεις Ιππαγρέτες τους οποίους επέλεγαν οι Έφοροι της Σπάρτης από τους γενναιότερους των σπαρτιατών με ηλικία γύρω στα 30. Ο καθένας από τους 3 Ιππαγρέτες επέλεγε 100 άνδρες που ήταν υπό την άμεση ηγεσία του. Οι Ιππαγρέτες ήταν σύμφωνα με τις σπαρτιατικές παραδόσεις και κριτές όσων Σπαρτιατών διαγωνίζονταν στα διάφορα αθλητικά αγωνίσματα. Η επιλογή αυτή των 300 δεν ήταν μόνιμη αλλά άλλαζε κάθε φορά, ειδικά σε έκτατες στρατιωτικές επιχειρήσεις. Φαίνεται μάλιστα ότι στην επιλογή των 300 για να τον ακολουθήσουν στις Θερμοπύλες, έπαιξε σημαντικό ρόλο και ο Λεωνίδας, ο οποίος ζήτησε από τους Ιππαγρέτες αυτοί που θα επιλεγούν να έχουν όλοι γιούς και είναι φανερό από αυτό και μόνο, πόσο δύσκολο θεωρούσε το όλο εγχείρημα, αλλά και με πόση εξυπνάδα έδινε σημασία και στο παραμικρό στην προετοιμασία.
Οι 300 κάθε φορά αποτελούσαν το επίλεκτο σώμα του Σπαρτιατικού στρατού και η συμμετοχή στους 300 αποτελούσε την ανώτατη στρατιωτική τιμή για τον κάθε Σπαρτιάτη πολίτη. Τους 300 ο Σπαρτιάτης βασιλίας μπορούσε να τους μετακινεί χωρίς προηγούμενη απόφαση των εφόρων, που ήταν απαραίτητη για μετακίνηση οποιουδήποτε άλλου σπαρτιατικού στρατιωτικού τμήματος.

Η Μάχη των Θερμοπυλών . Ο Λεωνίδας και οι 300 .

Θρυλικός Βασιλιάς της Σπάρτης, η θυσία του οποίου στις Θερμοπύλες αποτελεί παράδειγμα υψίστης αυταπάρνησης, ηρωϊσμού και φιλοπατρίας. Είχε ταχθεί υπέρ μίας Ενωμένης Ελλάδας, και πρέσβευε την ενιαία άμυνα της με πάση θυσία.

Η ΑΛΗΘΙΝΗ ΙΣΤΟΡΙΑ:

Η Μάχη των Θερμοπυλών

• Λεωνίδας ο Α’ και 300 Σπαρτιάτες
• Δημόφιλος και 700 Θεσπιείς:

Οι Υπέρτατοι Θεματοφύλακες του Αρχαίου Ελληνικού Πνεύματος.

«Όλα έμεναν άκαρπα χωρίς τον Ήρωα.
Χρειάσθηκε ο θάνατος ενός παλικαριού
για να δώσει πνοή ζωής στις πρώτες εκείνες ενέργειες και σ’ όλα τα σχέδια.
Τα λόγια των Ελλήνων έμεναν λόγια
ώσπου να έλθει ο θάνατος να τα ζωντανέψει.
Ο θάνατος δεν είναι λόγια, είναι αλήθεια,
Ο θάνατος είναι ζωή.»

Ίων Δραγούμης, «Μαρτύρων και Ηρώων Αίμα»

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:

1. Λεωνίδας ο Α’, Γιος Του Αναξανδρίδου.
2. Λακεδαιμόνιοι: Φυλή Γενναία.
3. Αρχαίες Πόλεις-Κράτη και Τεκμηρίωση των Πηγών.
4. Μηδικοί Πόλεμοι : Η Κάθοδος Των Περσών.
5. Προαγγελία Πολέμου.
6. Χώρα Που Γεννάς Τους Ήρωες, Γεννάς Και Εφιάλτες.
7. Θερμοπύλες: Όταν Η Αγάπη Για Την Πατρίδα Υπερβαίνει Το Καθήκον.
8. Υπέρτατο Πρότυπο Στρατιωτικής Εντολής.
9. Οι Εορτασμοί Των Λεωνιδείων.
10. Επίλογος.

* Παραπομπές – Πηγές - Βιβλιογραφία

Μηδικοί πόλεμοι : Η κάθοδος των Περσών

493 π.Χ.	Ο Θεμιστοκλής ορίστηκε ως επώνυμος Άρχων. Οχύρωση του Πειραιά.
490 π.Χ.	Η Μάχη του Μαραθώνα. Μιλτιάδης.
480 π.Χ.	Η Γ’ Εκστρατεία Περσών, με αρχηγό τον Ξέρξη, κατά της Ελλάδος. Η Μάχη των Θερμοπυλών. Η Ναυμαχία του Αρτεμισίου, όπου ο Θεμιστοκλής χτίζει τα «ξύλινα τείχη» και συνεχίζει την χρυσή ιστορία της Ελλάδος, τώρα ως μπροστάρης των Ελλήνων κατά των Περσών. Η Ναυμαχία της Σαλαμίνας (Ευρυβιάδης και Θεμιστοκλής)
479 π.Χ.	Νίκη της Ελλάδας : Μάχη των Πλαταιών (Παυσανίας, Αριστείδης) Νίκη της Ελλάδας : Μάχη της Μυκάλης (Λεωτυχίδης, Ξάνθιππος)(1)
Και η Ιστορία συνεχίζεται…

ΛΕΩΝΙΔΑΣ ο Α’, γιός του Αναξανδρίδου

Θρυλικός Βασιλιάς της Σπάρτης, η θυσία του οποίου στις Θερμοπύλες αποτελεί παράδειγμα υψίστης αυταπάρνησης, ηρωϊσμού και φιλοπατρίας. Είχε ταχθεί υπέρ μίας Ενωμένης Ελλάδας, και πρέσβευε την ενιαία άμυνα της με πάση θυσία.
Ως γνωστόν, οι αρχαίοι Έλληνες, ονομάζανε τα παιδιά τους σύμφωνα με την εμφάνιση ή τα χαρίσματα τους. (Π.χ. «Πλάτων» σημαίνει «αυτός με τις φαρδιές πλάτες»). Έτσι και Λεωνίδας σημαίνει «Λιονταράκι», ή «αυτός που μοιάζει με λιοντάρι», προφανώς λόγω της φυσικής ρώμης και μαχητικότητας του.

Ο Λεωνίδας ήτανε γιος του Αναξανδρίδου του Β’ (απόγονος του Ηρακλή) από την Πρώτη σύζυγο, και δίδυμος αδερφός του Κλεομβρότου. Καταγότανε από την οικογένεια των Αγιαδών (17η γενιά (2)). Το 448 π.Χ. διαδέχτηκε τον άτεκνο ετεροθαλή αδερφό του Κλεομένη τον Α’. Είχε σύζυγο την Γοργώ, με την οποία και έκανε έναν γιό, τον Πλείσταρχο.
ΛΑΚΕΔΑΙΜΟΝΙΟΙ: Φυλή Γενναία
Σύμφωνα με τον μύθο, ο Λέλεξ (νέα ελλην.: Λέλεγας) ήταν ο αυτόχθων γενάρχης των Λελέγων, και με την σύζυγό του Κλεοχάρεια, γεννήθηκε ο *Ευρώτας. Κόρη τους η *Σπάρτη, η οποία παντρεύτηκε τον Λακεδαίμωνα, βασιλιά τη χώρας, γιός του *Διός και της *Νύμφης Ταϋγέτης.

*Κλασσικό παράδειγμα της Ελληνικής παραδόσεως, όπου οι Θεότητες σμίγουν με την φύση και δημιουργούν πόλεις, βουνά, ποταμούς κλπ.

Αργότερα, βασίλεψε ο ξακουστός Τινδάρεος με τα τρία παιδιά του: οι Δίδυμοι Κάστωρ και Πολυδεύκης, και η Ωραία Ελένη, η οποία παντρεύτηκε τον Μενέλαο, κι ερωτεύτηκε τον Πάρι, με τον οποίον έφυγε στην Τροία, και δημιούργησε έτσι τον Τρωϊκό Πόλεμο.
Αργότερα την βασιλεία παρέλαβε ο Ορέστης, γιός του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστρας, κι αργότερα κληρονόμησε ο γιός του Τισαμενός.
Η Λακωνία είχε στην αρχαιότητα πολλές σπουδαίες πόλεις («εκατόμπολις»).
Τους Λακεδαιμόνιους αποτελούσαν οι Σπαρτιάτες, οι Είλωτες και οι Περίοικοι. Οι Σπαρτιάτες ήταν το ισχυρότερο Δωρικό φύλο.
– Η ανατροφή των παιδιών στην Σπάρτη ήτανε η πλέον σκληρή συγκριτικά με τα Ελληνόπουλα στην αρχαία και την σύγχρονη Ελλάδα.
– Οι Σπαρτιάτες ήτανε στρατιώτες εφ όρου ζωής: από τα 20 έως τα 60 τους έτη, οι άνδρες έτρωγαν ασκητικά και κοιμόντουσαν ανά 15 άτομα μαζί σε σκηνές.
– Οι γυναίκες είχαν εξ’ ίσου σκληρή ανατροφή με γυμνάσια, όπως οι άνδρες. Ήταν δυνατές στο σώμα και γενναίες. Όταν μία Ελληνίδα είπε σε μία Σπαρτιάτισσα «Μόνο εσείς οι Σπαρτιάτισσες εξουσιάζετε τους άντρες σας» εκείνη απάντησε «Γιατί μόνο εμείς γεννάμε άντρες».
– Οι Σπαρτιάτισσες είχαν τόσο καλή φήμη σε Ελλάδα και εξωτερικό, ώστε πλούσιοι άνδρες έπαιρναν Σπαρτιάτισσες γυναίκες για να αναθρέψουν σωστά και με φροντίδα τα παιδιά τους.
– Όταν οι φίλες παρηγορούσαν την μητέρα ενός ένδοξου στρατηγού που έπεσε στη μάχη, εκείνη τους απάντησε υπερήφανα: «Μην θρηνείτε. Η Σπάρτη έχει πολλούς ανδρείους σαν τον γιο μου».

ΑΡΧΑΙΕΣ ΠΟΛΕΙΣ-ΚΡΑΤΗ ΚΑΙ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΤΩΝ ΠΗΓΩΝ

Στην Αρχαία Ελλάδα η κάθε μεγάλη πόλη με τα περίχωρα, αποτελούσε ένα ξεχωριστό κράτος, με αυτόνομη διοίκηση, άρχοντες, στρατό, αστυνομία. Ο λαός μας είχε απλωθεί σε εκατοντάδες αποικίες και μετοικήσεις στην Μεσόγειο, Μαύρη Θάλασσα, Ηράκλειες Στήλες (Γιβραλτάρ), Αφρική αλλά και πιο πέρα. (π.Χ. Αϊνού στην Ιαπωνία, Καλάς στις Ινδίες, Αραουκανοί στην Χιλή κλπ).
Δυστυχώς αυτή η διοικητική ανεξαρτησία των Ελληνικών πόλεων διευκόλυνε την παραχάραξη της ιστορίας μας (είτε λόγω άγνοιας της Αρχαίας Γεωγραφίας, Ελληνικών Αποικιών και Γλώσσας, ή «εκ του πονηρού»), με αποτέλεσμα την πλαστή «εθνική μεταγραφή» πολύ σημαντικών Ελλήνων Ηρώων, Συγγραφέων και Επιστημόνων.

*********************************************************

Όμως κάθε σωστός μελετητής των Αρχαίων κειμένων γνωρίζει πως

«Έλληνες» ονομαζότανε όσοι είχανε την ίδια Γλώσσα, Θρησκεία

και Συμμετοχή στους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Οι πρόγονοί μας, αν και πολυγραφότατοι, τεκμηριώνανε και επεξηγούσανε την κάθε τους θεωρία, αναφερόμενοι στις πηγές τους. Μελετώντας τα χιλιάδες αρχαία κείμενα, μεγάλη εντύπωση προκαλεί:

1. Η συστηματική αναφορά των συγγραφέων στην αρχική πηγή της πληροφορίας που μας μεταφέρουν. (Π.χ. Ο Πλάτων έμαθε από τους αρχαίους Αιγυπτίους Ιερείς … )
2. Συχνά, στην προσπάθεια τους να χρονολογήσουν ορθά κάποιο γεγονός στα βάθη της ιστορίας, αναφέρουν πλανητικές διελεύσεις και όψεις. (Π.χ. ο κατακλυσμός του Ωγύγου συνέπεσε με την διέλευση του Δία στον αστερισμό … )
3. Οι πληροφορίες και η αρχική πηγή διασταυρώνονται από πολλούς συγγραφείς χωρίς αντιφάσεις. Αυτό επιβεβαιώνει την αξιοπιστία των πηγών και διευκολύνει τον σύγχρονο μελετητή.

Συνεπώς από ερευνητικής απόψεως, οι αρχαίες πηγές είναι άκρως αξιόπιστες.

*********************************************************

Οι Έλληνες, πέρα από τα αξεπέραστα πολιτιστικά μνημεία είχανε και εντυπωσιακή υπεροχή στην πολεμική τέχνη. Πριν τα τεχνολογικά επιτεύγματα επηρεάσουν τα πολεμικά αποτελέσματα, η σωματική δύναμη, πολεμική στρατηγική και γενναιότητα ήταν οι συνισταμένες που θα έφερναν τη νίκη.
Παρά το ολιγάριθμο των πολεμιστών, οι Έλληνες στην παγκόσμια ιστορία από την αρχαιότητα μέχρι και την νεότερη ιστορία των Παγκοσμίων Πολέμων, επέδειξαν μεγάλη ανδρεία και κατατρόπωσαν στρατεύματα κατά πολύ ισχυρότερα τους.
Ο Αλέξανδρος, (πρόγονος του Μεγάλου Αλεξάνδρου) προσποιήθηκε ότι συμπράττει με τους Πέρσες, ώστε να μάθει τα πολεμικά τους σχέδια και να ενημερώσει τους Έλληνες για τις κινήσεις και τα σχέδια του Ξέρξη.
Η Πυθία συμβούλευσε τον Αθηναίο Θεμιστοκλή να περιορίσει τους Αθηναίους στα Ξύλινα Τείχη, που ήτανε απόρθητα. Έτσι ο Θεμιστοκλής έχτισε Πολεμικά Πλοία.
«Των δε Θερμοπυλέων το μεν προς εσπέρας ούρος άβατον» [3].
Ανάμεσα στις παρυφές της Οίτης και τις ακτές του Μαλιακού, βρίσκεται ο στενωπός του Καλλιδρομίου όρους, που εκτείνεται από την Θεσσαλία ως την Λοκρίδα. Εκεί υπάρχει μία στενή λωρίδα γης, τα στενά, από όπου εκρέουν θερμές πηγές θειούχων υδάτων σε πετρώδες έδαφος, εξ ου και το όνομα Θερμοπύλες: Ετυμολογικά, η ονομασία σημαίνει Θερμές Πύλες, πέρασμα όμοιο με πύλη. [4] .
Κοντά βρισκόταν και το αρχαίο Αμφικτυονικό Ιερό της Δήμητρας, το οποίο οι Έλληνες είχαν χρέος να προασπίσουν έναντι των επιδρομέων [5] .

Ο ΞΕΡΞΗΣ οργάνωσε την εκστρατεία στην Ελλάδα με αναρίθμητο στρατό, πεζικό, ιππικό, δούλους, χίλια πλοία, άραβες σε καμήλες, Αφρικανούς με δέρματα από λιοντάρια, ιππείς με τόξα και πελέκεις. Όταν έφτασε στον Ελλήσποντο για να τιμωρήσει την θάλασσα για την τρικυμία, διέταξε να την μαστιγώσουν 300 φορές και να ρίξουν ένα ζεύγος χειροπέδες στα νερά [6] .
Ο Ηρόδοτος διηγείται ότι ο Δημάρατος, εξόριστος Βασιλιάς της Σπάρτης και σύμβουλος του Πέρση Βασιλιά, είπε στον Ξέρξη πως
«Οι Έλληνες είναι λαός φτωχός και προικισμένος με μεγάλες αρετές. Οι άντρες αυτοί ετοιμάζονται να πολεμήσουν και έχουν την συνήθεια πριν τη μάχη, στολίζονται και φορούν στεφάνι στα μαλλιά. Να γνωρίζεις πως αν καθυποτάξεις και τους Σπαρτιάτες, κανένα άλλο έθνος δεν θα τολμήσει να σου αντισταθεί. Πολεμάς με Ένδοξο λαό και γενναιότατους άντρες» [7].
Ο Ξέρξης θεώρησε την νίκη των Περσών βέβαιη. Πίστεψε πως ενώ οι ηγέτες αρχικά θα προβάλλουν αντίσταση για χάριν γοήτρου, στην μάχη οι Έλληνες θα λιγοψυχήσουν αντιμετωπίζοντας τις μυριάδες των Περσών. Μα των περίμενε μία δυσάρεστη έκπληξη, σαν είδε τον θρίαμβο των Ελλήνων, ΟΤΑΝ ΕΙΝΑΙ ΜΟΝΙΑΣΜΕΝΟΙ.

Προαγγελία Πολέμου
Ο αγγελιαφόρος των Περσών είδε τους Έλληνες να ετοιμάζουν γυμναστικές επιδείξεις, και με εντυπωσιακή ψυχραιμία να βγαίνουν άφοβα από τα τείχη. Τελετουργικά χτενίζανε τα μαλλιά τους, καλλωπίζονταν, καθαρίζονταν, σε μία ηρωϊκή γιορτή.
Ο Λεωνίδας απαντά «Μολών Λαβέ» στην πρόταση του Ξέρξη να παραδώσει τα όπλα (γη και ύδωρ). Με Μολών Λαβέ απάντησαν στον εχθρό αρκετοί μεταγενέστεροι πολιτικοί. Σήμερα είναι το έμβλημα του 1ου Ελληνικού Σώματος Στρατού.
Εκτός από την αναμφισβήτητη γενναιότητα του Λεωνίδα, υπάρχουν δύο σημαντικοί παράγοντες που επηρέασαν την εξέλιξη των γεγονότων:

1. Ο χρησμός του Δελφικού Μαντείου προείδε ότι «Η Σπάρτη θα μπορούσε να σωθεί μόνον μετά τον θάνατο του βασιλιά της, απόγονο του Ηρακλή».
2. Οι Έφοροι δεν υποστήριξαν τον Λεωνίδα με επαρκή στρατό, αφ’ ενός εξαιτίας των Καρνείων Εορτασμών (Εορτή προς τιμή του Καρνείου Απόλλωνα, διάρκειας 9 ημερών, κατά την οποία απαγορευότανε οι πολεμικές επιχειρήσεις), και αφ’ ετέρου για να ενισχύσουνε τις Ελληνικές δυνάμεις στον Ισθμό της Κορίνθου.

Στις Θερμοπύλες οι Πέρσες υπολόγιζαν πως η παραδειγματική τιμωρία των Ελλήνων ήτανε ζήτημα ελάχιστων ωρών.
Οι Σπαρτιάτες έστειλαν τον Λεωνίδα με 300 επίλεκτους άνδρες στις Θερμοπύλες. Σύμφωνα με τις πολεμικές συνήθειες τους, επέλεξαν να στείλουν άνδρες με μεγάλους γιους ώστε να αφήσουν ώριμο άρρενα συνεχιστή της γενιάς, σε περίπτωση θανάτου τους.
Ο Ορχομενός προσέφερε 120 άνδρες, η Κόρινθος 400, η Φιλιούντα 200 οπλίτες, οι Μυκήνες 80, και οι Θεσπιείς 700 γενναίους άνδρες.
Σε δύο μερόνυχτα τα πολυπληθή Περσικά Στρατεύματα είχανε αποδεκατιστεί από μικρές ομάδες Ελλήνων οι οποίοι μάχονται … εναλλάξ, φανερά υποτιμώντας τις Περσικές δυνάμεις ! Τις δύο πρώτες μέρες 20,000 Περσών στρατιωτών σκοτώθηκαν, ανάμεσα τους δύο αδερφοί του Ξέρξη, ενώ οι «Αθάνατοι» πολεμιστές του Ξέρξη οπισθοχώρησαν.
Την Τρίτη μέρα συνεχίστηκε ο αφανισμός των πλέον επίλεκτων μαχητών του Ξέρξη. Οι Πέρσες κατανοούν ότι μόνον αν περικυκλώσουνε τους Έλληνες, αν γνώριζαν την περιοχή καλά, θα τους κατατροπώνανε [8] .

Χώρα που γεννάς τους Ήρωες, γεννάς και Εφιάλτες

Ο Εφιάλτης ήταν ένας φιλόδοξος κάτοικος γειτονικού χωριού, ο οποίος δελεάστηκε από τα πλούτη και τις τιμές που του έταξε Ο Ξέρξης. Έτσι οδήγησε τον Πέρση Στρατηγό Υδάρνη με τους στρατιώτες του στην χαράδρα του Ασωπού, όπου συναντούν τους 1000 Φωκαείς, και τους ξυπνούν!!!
Οι Φωκαείς αντιλαμβάνονται πως οι Πέρσες δεν τους καταδιώκουν, κι επαναπαύονται στην Ανδρεία των τριακοσίων ! Πράγματι, οι Πέρσες στοχεύουν στον αφανισμό των τριακοσίων, για να σπάσουν τον πυρήνα τη Ελληνικής Αντίστασης. Αν οι Φωκαείς είχανε κρατήσει άμυνα, η ροή της ιστορίας θα είχε εξελιχθεί διαφορετικά.
Η Μάχη των Θερμοπυλών:
Όταν η αγάπη γιά την πατρίδα υπερβαίνει το καθήκον
Το 480 π.Χ., ηγούμενος 7,000 ανδρών, μεταξύ των οποίων 300 επίλεκτων Σπαρτιατών, οχυρώθηκε στα στενά των Θερμοπυλών για να ανακόψει το πέρασμα των στρατευμάτων του Ξέρξη.
Οι Σπαρτιάτες πολεμιστές φέρανε δόρυ στο δεξί χέρι. Στο αριστερό πλευρό φέρανε ξίφος ή μαχαίρι, που κρεμότανε από τον δεξιό ώμο με λουρί. Φορούσανε περικεφαλαία, μεταλλικό θώρακα και κνημίδες. Με το αριστερό χέρι φέρανε ασπίδα, που προφύλασσε μηρούς και κορμό.

Μετά από διήμερη αντίσταση και προδοσία του Εφιάλτη, ο Λεωνίδας αντιλήφθηκε τους Πέρσες ενώ κατέβαιναν από το όρος της Οίτης, κι έστειλε δια θαλάσσης το κύριο σώμα του Στρατού με τους 300 Σπαρτιάτες και 700 Θεσπιείς.
Οι Πέρσες ήτανε προ των πυλών, και οι Έλληνες Αρχηγοί είχανε συζητήσεις και διενέξεις. Αρκετοί Αρχηγοί αποσύρθηκαν, με τα στρατεύματα τους. Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Λεωνίδας έδωσε εντολή να αποσυρθούν οι σύμμαχοι Έλληνες στρατιώτες καθώς τους θεώρησε απρόθυμους και λιγόψυχους ώστε να αντιμετωπίσουν τον ισχυρό εχθρό.
Οι Θεσπιείς με Αρχηγό τον Δημόφιλο παρέμειναν στο πλευρό του Λεωνίδα με δική τους θέληση, δηλώνοντας πως αρνούνται να εγκαταλείψουν τον Λεωνίδα και τους 300. Τόσο όμορφα μας εξιστορεί ο Ηρόδοτος «Έτσι οι Θεσπιείς έζησαν με τους Σπαρτιάτες, και πέθαναν μαζί τους».
Οι ήρωες παρέμειναν να προασπίσουν των Ελλήνων τα Ιερά. Μία χούφτα άνθρωποι αποφάσισαν να αναμετρηθούν με τον Γιγάντιο Περσικό στρατό, με την επίγνωση πως οι άρχοντες της πόλης αλλά και οι άλλοι Έλληνες τους εγκατέλειψαν, εγκαταλείποντας έτσι κάθε Ελπίδα για Ελευθερία κι Αξιοπρέπεια.

«Αρχή άνδρα δείκνυσι»
«Η εξουσία φανερώνει τον άνδρα»

(Πιττακός ο Μυτιληναίος)

Προσφέρει ο Ξέρξης στον Λεωνίδα την κυριαρχία όλης της Ελλάδος. Και η απάντηση του Λεωνίδα :

«- Πες στον κύριο σου ότι προτιμώ να πεθάνω για την πατρίδα μου, παρά να την υποδουλώσω!»

Το πρωί της μεγάλης μέρας, οι πολεμιστές γυάλισαν το δόρυ και τις ασπίδες τους, ακόνισαν τα ξίφη τους και κάνανε λουτρό. Χτένισαν κι αρωμάτισαν τα μακριά μαλλιά τους και κάθισαν σε δείπνο. Η πρόποση του Λεωνίδα λιτή: «Συμπατριώτες, ας προγευματίσουμε λιτά, αφού το βράδυ θα φάμε πλουσιοπάροχα στα Βασίλεια του Πλούτωνα» [9].
Την επόμενη μέρα ο Ξέρξης και η φρουρά του με φρίκη είδε τις εκατοντάδες πτωμάτων Περσών στρατιωτών.
Ειδεχθές το θέαμα, κι αν ο Περσικός στρατός το έβλεπε, θα τρεπότανε σε φυγή. Οι μηχανικοί του Ξέρξη ανοίγουν τεράστια τάφρο και ρίχνουνε μέσα τα πτώματα των Περσών, σκεπάζοντας την καλά με χώμα. Αφήνουν διάσπαρτα μόνο πτώματα Ελλήνων, για να προκαλέσουν συγκίνηση και ταραχή στους συμπατριώτες τους. Στο μέσον υψώνουνε έναν πάσαλο, προορισμένο για να κρεμαστεί το αποκεφαλισμένο σώμα του Λεωνίδα.

Υπέρτατο πρότυπο στρατιωτικής εντολής.
Όλοι μαζί βρισκόμενοι αντιμέτωποι με τα πολυάριθμα στρατεύματα του Ξέρξη, δεν δέχτηκαν να αποχωρίσουν όπως άλλα Ελληνικά φύλλα, ώστε να δώσουν το σωστό παράδειγμα στις νέες γενιές των Ελλήνων.
Μετά από γενναίο αγώνα, τον Αύγουστο του 480 π.Χ. ο Λεωνίδας έπεσε ηρωϊκά με τους συμπολεμιστές του στο πεδίο της μάχης, στην δίοδο του στενωπού των Θερμοπυλών. Ο ολιγάριθμος Ελληνικός στρατός περικυκλώθηκε και εξολοθρεύτηκε ολοσχερώς, πλην των Θηβαίων, οι οποίοι παραδόθηκαν. Ο Λεωνίδας έπεσε ηρωϊκά, και οι Σπαρτιάτες περικύκλωσαν προστατευτικά το σώμα του, μέχρι τον θάνατο και του τελευταίου.
Μόνον δύο Σπαρτιάτες σώθηκαν: Ο Λεωνίδας έστειλε δύο τραυματίες πολέμου, τον Αριστόδημο [10] και τον Εύρυτο στην Σπάρτη, για να ιστορήσουν με κάθε λεπτομέρεια την εξέλιξη της αναμέτρησης. Χάριν σ’ αυτούς γνωρίζουμε για την μάχη ως το τέλος.
Ένας τρίτος Σπαρτιάτης, ο Παντίτης στάλθηκε από τον Λεωνίδα στην Θεσσαλία για να ζητήσει ενισχύσεις, μα επέστρεψε στις Θερμοπύλες μετά το πέρας της μάχης. Λίγο αργότερα κρεμάστηκε από τύψεις και ντροπή, θεωρώντας την φυγή του άνανδρη.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο Ξέρξης έδωσε την ασυνήθιστα σκληρή εντολή για τους Πέρσες να αποκεφαλιστεί το άψυχο κορμί του Λεωνίδα και το σώμα του να σταυρωθεί, χάριν εντυπωσιασμού. Λίγα χρόνια αργότερα, ο Ξέρξης μετανοώντας για την πράξη του, διέταξε να επιστραφεί το πτώμα του Λεωνίδα στην Σπάρτη, όπου κηδεύτηκε με λαμπρές τιμές, σε μία άκρως συγκινητική τελετή. Ο τάφος του Λεωνίδα σώζεται μέχρι σήμερα στο Βόρειο σημείο της σύγχρονης Πόλης της Σπάρτης.

Ο Στόχος του ηρωϊκού Λεωνίδα επιτεύχθηκε: Η πατρίδα νίκησε τον πόλεμο, κι ας έχασε μια μάχη, ας έχασε άνδρες ηρωϊκούς. Ο Αγώνας τους αυτός συγκλονίζει την ανθρωπότητα 2,500 χρόνια τώρα:

Η ανδρεία, το να βαδίζεις στο θάνατο για μια ανώτερη ιδέα, την πατρίδα σου. Ασπίδα Σωτηρίας και παράδειγμα αυταπάρνησης στις γενιές που ακολουθούν.

Οι Εορτασμοί των Λεωνιδείων

Προς τιμή του Λεωνίδα και των συμπολεμιστών του που έπεσαν στις Θερμοπύλες, Οι Σπαρτιάτες διοργάνωσαν ετήσια γιορτή με τοπικούς αγώνες. Δύο μνημεία προς τιμή του Λεωνίδα αλλά και του Παυσανία (ο οποίος ηγήθηκε της μάχης των Πλαταιών), στήθηκαν απέναντι από το Θέατρο της Σπάρτης. Κάθε χρόνο, γινότανε ομιλίες προς τιμήν των δύο ηρώων αλλά και αγώνες στους οποίους αγωνιζότανε αποκλειστικά Σπαρτιάτες [11] .

Επίλογος

Οι Έλληνες έχασαν την Μάχη των Θερμοπυλών, μα κέρδισαν τον Πόλεμο κατά των Περσών. Μετά την τελική νίκη, οι Έλληνες ανήγειραν μνημείο με την επιγραφή:

«Μυριάσιν ποτέ τήδε τριακοσίας εμάχοντο. Εκ Πελοποννήσου χιλιάδες τέτορες».

«Κάποτε εδώ πολέμησαν 1,400 Πελοποννήσιοι με 3,000,000 εχθρών».
Στον τύμβο των Σπαρτιατών, οι Αμφικτύονες θα αθανατοποιήσουν την ηρωϊκή κραυγή των τριακοσίων, και του αρχηγού τους, Λεωνίδα.

«Ω ξένε, πες στους Λακεδαιμόνιους πως παραμένουμε εδώ,

υπακούοντας τις εντολές τους».

« Ώ ξειν', ἀγγέλειν Λακεδαιμονίοις ότι τήδε κείμεθα,

τοις κείνων ρήμασι πειθόμενοι »

(Επιτάφιος των Θερμοπυλών, επίγραμμα Σιμωνίδου)

Το όνομα τους θα μείνει αθάνατο όσο υπάρχουν ιδανικά, όσο υπάρχουν αξίες, όσο υπάρχουν πολεμιστές με συνείδηση, αδέκαστοι και ευπάτριδες.

Υστερόγραφο

Ευχαριστούμε τις ξένες παραγωγές τύπου «300», που σέβονται και αναδεικνύουν τον πολιτισμό μας, όχι απλώς ψυχαγωγώντας, μα διδάσκοντας με αληθινά ιστορικά στοιχεία.

Μάρση Κοκκινάκη

Υπ. Διδάκτωρ, Πανεπιστήμιο Μετροπόλιταν Λονδίνου

MKokkinaki@absconsulting.com

---

Βιβλιογραφία

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Wikipedia, the free encyclopedia.
2. Πηγές Πίνακα : Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Κων/νος Παπαρηγόπουλος, Σχόλια και επεξηγήσεις Καθηγητής Παύλος Καρολίδης, Εθνικό Πανεπιστήμιο. Εκδόσεις Ελευθερουδάκη, Αθήναι, 1932.
3. Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδος, Γενικόν Επιτελείον Στρατού, Διεύθυνσις Β5, Αθήναι, 1940.
4. Στράβων, 9, 4, 12.
5. Ηρόδοτος, 71.76
6. Δ. Δημητράκου «Μέγα Λεξικόν Όλης της Ελληνικής Γλώσσης», Αθήνα, 1960.
7. Παυσανίου «Ελλάδος Περιήγησις», Παυς. ΙΙΙ, 14, 1.
8. Δ. Δημητράκου «Μέγα Λεξικόν Όλης της Ελληνικής Γλώσσης», Αθήνα, 1960.
9. Παυσανίου «Ελλάδος Περιήγησις», Παυς. ΙΙΙ, 14, 1.
10. Χρίστου Μαλλιαρού «Ιστορία των Ανατολικών Λαών και της Αρχαίας Ελλάδος από των Μηδικών Πολέμων μέχρι του Θανάτου του Μεγάλου Αλεξάνδρου». Ο.Ε.Σ.Β. 1960.
11. Ηρόδοτος, Αρχαία Ελληνική Γραμματεία.
12. Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου, Ιωάννου Πασά, 1940. Τόμοι «Ελλάς», «ΙΒ’» και «ΙΗ’».
13. «Ημερολόγιον Της Μεγάλης Ελλάδος», Ιδρυτής-Διευθυντής Γεώργιος Δροσίνης, Εκδ. Ι.Ν. Σιδέρης, Αθήνα, Τυπογραφείον «Εστία», 1922-1932.
14. Ο Αριστόδημος απαλλάχτηκε των καθηκόντων του λόγω σοβαρού τραυματισμού στο μάτι.
15. Παυσανίου «Ελλάδος Περιήγησις», Παυς. ΙΙΙ, 14, 1. 16. Λάμπρος Σ. Βρεττός «Λεξικό Τελετών, Εορτών και Αγώνων των Αρχαίων Ελλήνων», Εκδ. Ι.Κονιδάρης & Σια, Αθήνα 1999.

Αρχαίοι Συγγραφείς

1. Ηρόδοτος, 71.76
2. Παυσανίας «Ελλάδος Περιήγησις» ΙΙΙ, 14, 1.
3. Πλούταρχος
4. Αρχαία Ελληνική Γραμματεία, Οι 7 Σοφοί, Πιττακός ο Μυτιληναίος
5. Στράβων, 9, 4, 12.

Νεώτεροι Συγγραφείς

1. Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν Ηλίου, Ιωάννου Πασά, 1940. Τόμοι «Ελλάς», «ΙΒ’» και «ΙΗ’».
2. «Ημερολόγιον Της Μεγάλης Ελλάδος», Ιδρυτής-Διευθυντής Γεώργιος Δροσίνης, Εκδ. Ι.Ν. Σιδέρης, Αθήνα, Τυπογραφείον «Εστία», 1922-1932.
3. Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, Κων/νος Παπαρηγόπουλος, Σχόλια και επεξηγήσεις Καθηγητής Παύλος Καρολίδης, Εθνικό Πανεπιστήμιο. Εκδόσεις Ελευθερουδάκη, Αθήναι, 1932.
4. Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδος, Γενικόν Επιτελείον Στρατού, Διεύθυνσις Β5, Αθήναι, 1940.
5. «Time-Life History of the World, 600-400 BC. Time Life Books, Amsterdam , 1988.
6. Εγκυκλοπαίδεια Britannica, 11η έκδοση.
7. Δ. Δημητράκου «Μέγα Λεξικόν Όλης της Ελληνικής Γλώσσης», Αθήνα, 1960.
8. Χρίστου Μαλλιαρού «Ιστορία των Ανατολικών Λαών και της Αρχαίας Ελλάδος από των Μηδικών Πολέμων μέχρι του Θανάτου του Μεγάλου Αλεξάνδρου». Ο.Ε.Σ.Β. 1960.
9. Λάμπρος Σ. Βρεττός «Λεξικό Τελετών, Εορτών και Αγώνων των Αρχαίων Ελλήνων», Εκδ. Ι.Κονιδάρης & Σια, Αθήνα, 1999.
10. Β. Κυριακίδη «Ελλάς, Μεγάλη Εικονογραφημένη Λαογραφία, Γεωγραφία, Ιστορία», εκδ. Χρ. Γιοβάννη, Αθήνα 1971.
11. Α. Γεωργοπαπαδάκος, Καθηγ. Αμερικάνικου Κολλεγίου Θες/νίκης «Ελληνική Γραμματολογία από τους Μυθικούς Χρόνους ως την εποχή του Ιουστινιανού», Θεσ/νίκη 1955.
12. Μάρση Κοκκινάκη «Μέγας Αλέξανδρος, Η Αληθινή Ιστορία», 2004.
13. Wikipedia, the free encyclopedia.
14. Δημ. Ν. Παπαδημητρίου «Εγκυκλοπαίδεια της Αρχαίας Ελληνικής Σοφίας», Τόμος Α’ και Β’, (εκδοθέν από τον συγγραφέα), Αθήνα 1964.